Wie krijgt achteraf de schuld?

Over verantwoordelijkheid, verklaren en rechtvaardigen

Na vreemdgaan en een scheiding kunnen verschillende soorten verantwoordelijkheid gemakkelijk door elkaar gaan lopen.
Een relatie kan al langere tijd problemen hebben. Partners kunnen allebei hebben bijgedragen aan afstand, slechte communicatie, conflicten of verlies van verbinding. 

Vanuit systeemtherapie wordt daarom niet alleen naar één persoon gekeken, maar ook naar onderlinge interacties en omstandigheden zoals gezin, werk en gezondheid.

Maar er is een belangrijk onderscheid:
Gezamenlijke verantwoordelijkheid voor relatieproblemen is niet hetzelfde als verantwoordelijkheid voor vreemdgaan.
Een moeilijke relatie, ziekte, werkdruk, eenzaamheid of gebrek aan intimiteit kan helpen verklaren waarom iemand kwetsbaarder werd voor aandacht buiten de relatie. 

Het maakt de andere partner echter niet automatisch verantwoordelijk voor de beslissing om grenzen te overschrijden.
Verklaren is niet hetzelfde als rechtvaardigen

Na vreemdgaan kunnen uitspraken ontstaan als:
"Ik was al jaren ongelukkig."
"Ik kreeg thuis geen aandacht."
"We leefden langs elkaar heen."
"Door alle problemen kon ik niet meer."
"Onze relatie was eigenlijk al voorbij."

Deze ervaringen kunnen oprecht zijn.

Maar psychologisch is er verschil tussen:
"Dit waren omstandigheden waarin mijn gedrag ontstond."
en:
"Door deze omstandigheden was mijn gedrag de schuld van iemand anders."
Dat laatste kan een vorm van zelfrechtvaardiging worden wanneer het eigen aandeel daardoor buiten beeld raakt.

Wanneer verantwoordelijkheid verschuift
Mensen proberen gedrag dat moeilijk past bij hun eigen waarden of zelfbeeld soms begrijpelijker te maken. 

Onderzoek naar ontrouw beschrijft:  onder andere rationaliseren, bagatelliseren en het anders beoordelen van het eigen gedrag als manieren waarop psychologische spanning kan worden verminderd.

Dat betekent niet dat kritiek op een eerdere relatie daardoor onwaar is.
Een huwelijk kan werkelijk slecht zijn geweest. Een partner kan werkelijk tekort zijn geschoten. Iemand kan werkelijk eenzaam zijn geweest.
Maar zelfs wanneer dat allemaal waar is, volgt daar niet automatisch uit dat de andere partner verantwoordelijk was voor het vreemdgaan.

De kritische grens
Daar ligt een belangrijk verschil tussen verantwoordelijkheid nemen en schuld verplaatsen.

Een volwassen terugblik kan twee werkelijkheden naast elkaar laten bestaan:
"Onze relatie functioneerde niet goed en daar hadden wij beiden een aandeel in."
én:
"Hoe ik vervolgens met die situatie ben omgegaan, was mijn verantwoordelijkheid."

Wie uitsluitend ziekte, kinderen, werkdruk, de ex-partner of een ongelukkig huwelijk aanwijst, maar weigert het eigen gedrag te onderzoeken, loopt het risico een verklaring te gebruiken als rechtvaardiging.
De systeem therapeutische benadering ondersteunt juist het onderzoeken van interactiepatronen, context én de invloed die betrokkenen op elkaar hebben.

Dat is iets anders dan alle verantwoordelijkheid gelijk verdelen.
Begrijpen waarom iemand vreemdging kan belangrijk zijn. Maar begrijpen waarom iets gebeurde, maakt de gemaakte keuze niet automatisch de verantwoordelijkheid van een ander.

Nederlandse websites
Nederlandse Vereniging voor Relatie- en Gezinstherapie (NVRG) – Wat is systeemtherapie?

Professionele uitleg over relationele context, interactiepatronen en de wederzijdse invloed van mensen binnen relaties.
NVRG – Factsheet Systeemtherapie: stand van wetenschap en praktijk

Wetenschappelijk onderbouwde Nederlandse informatie over het bekijken van problemen binnen hun relationele, sociale en culturele context.
NVRG – Systeem therapeutische aanpak
Over systemisch kijken naar problemen en de invloed van relaties en interactiepatronen.

Literatuur

• Foster, J. D. & Misra, T. A. (2013). It did not mean anything (about me): Cognitive dissonance theory and the cognitive and affective consequences of romantic infidelity. Journal of Social and Personal Relationships. Onderzoek naar cognitieve dissonantie en manieren waarop mensen psychologische spanning na eigen ontrouw kunnen verminderen.
• Warach, B., Josephs, L. & Gorman, B. S. (2018). Pathways to infidelity: The roles of self-serving bias and betrayal trauma. Journal of Sex & Marital Therapy. Relevant voor zelfdienende interpretaties en verantwoordelijkheid rond ontrouw.
• NVRG/NVP (2019). Factsheet Systeemtherapie – Stand van wetenschap en praktijk. Nederlandse vakpublicatie over relationele context, interactiepatronen en systeemtherapeutisch werken.

Kort samengevat: 

relatieproblemen kunnen gezamenlijk zijn. De verantwoordelijkheid voor de manier waarop iemand daarop reageert, kan niet zonder meer bij de ander worden neergelegd.