Nazorg

Nazorg is een belangrijk onderdeel van palliatieve zorg. 

De zorg stopt niet op het moment dat iemand overlijdt. Ook na het overlijden blijft er aandacht voor de partner, kinderen, familieleden, vrienden en andere naasten. Het verlies van een dierbare brengt vaak veel verdriet, onzekerheid en praktische vragen met zich mee. Goede nazorg helpt nabestaanden om deze eerste periode zo goed mogelijk door te komen en ondersteunt hen bij het verwerken van het verlies.
Volgens het Kwaliteitskader Palliatieve Zorg Nederland, Palliaweb, IKNL en Verenso maakt nazorg daarom onlosmakelijk deel uit van goede palliatieve zorg. Hierbij is aandacht voor zowel de emotionele als de praktische gevolgen van het overlijden.

Nazorg begint vóór het overlijden
Nazorg begint vaak al voordat iemand is overleden. Wanneer duidelijk wordt dat het levenseinde nadert, bereiden zorgprofessionals familie en naasten zoveel mogelijk voor op wat zij kunnen verwachten. Zij leggen uit welke lichamelijke veranderingen kunnen optreden, hoe de stervensfase meestal verloopt en welke beslissingen mogelijk nog genomen moeten worden.
Door tijdig informatie te geven ontstaat vaak meer rust. Familie weet beter wat normaal is en begrijpt waarom bepaalde veranderingen optreden. Hierdoor worden angst, onzekerheid en onnodige zorgen vaak verminderd. Ook wordt besproken welke wensen de oudere nog heeft en hoe familie daarbij betrokken wil zijn. Sommige families willen actief meehelpen met de dagelijkse verzorging, terwijl anderen vooral aanwezig willen zijn om afscheid te nemen. Voor beide situaties is ruimte.

Begeleiding tijdens het overlijden
Tijdens de laatste uren of dagen blijven zorgverleners niet alleen aandacht houden voor de bewoner, maar ook voor de familie.
Verpleegkundigen en verzorgenden geven uitleg over de veranderingen die zichtbaar zijn, beantwoorden vragen en bieden een luisterend oor. Vaak helpen zij familieleden begrijpen wat er gebeurt wanneer de ademhaling verandert, iemand niet meer reageert of steeds dieper gaat slapen.
Veel verpleeghuizen bieden familie de mogelijkheid om dag en nacht aanwezig te zijn. Indien gewenst kan er een extra stoel, een bed of een familiekamer beschikbaar worden gesteld. Ook wordt vaak gezorgd voor koffie, thee of een rustige ruimte waar familie zich even kan terugtrekken.
Zorgverleners proberen zoveel mogelijk rust te creëren, zodat familie in alle waardigheid afscheid kan nemen.

Direct na het overlijden
Na het overlijden neemt de behandelend arts officieel het overlijden vast. Daarna krijgen familieleden de tijd om rustig afscheid te nemen.
Verzorgenden en verpleegkundigen verzorgen de overledene met respect en waardigheid. Wanneer de familie dat wenst, kunnen zij hierbij aanwezig zijn of meehelpen. Voor sommige nabestaanden is dit een waardevol onderdeel van het afscheid. Tijdens deze periode is er ruimte voor emoties. Er hoeft niets overhaast te gebeuren. Zorgverleners begeleiden familie stap voor stap bij alles wat daarna volgt.

Praktische ondersteuning
Na een overlijden moeten vaak veel praktische zaken worden geregeld. Voor veel nabestaanden is dit een onoverzichtelijke periode.
Zorgprofessionals geven uitleg over de eerste stappen die genomen moeten worden. Zij kunnen onder andere informatie geven over:

• Het inschakelen van een uitvaartondernemer;
• Het ophalen van persoonlijke eigendommen;
• De benodigde documenten;
• Contact met de huisarts wanneer het overlijden thuis heeft plaatsgevonden;
• De verdere gang van zaken binnen het verpleeghuis.

Hoewel zorgverleners niet alle praktische zaken zelf regelen, kunnen zij familie wel begeleiden en uitleg geven over de vervolgstappen.

Emotionele ondersteuning
Iedereen verwerkt een verlies op zijn eigen manier. Sommige mensen ervaren vooral verdriet, terwijl anderen gevoelens van boosheid, schuld, opluchting of leegte ervaren. Al deze reacties kunnen onderdeel zijn van een normaal rouwproces. Zorgprofessionals erkennen deze gevoelens en bieden ruimte om hierover te praten. Soms is één gesprek voldoende, terwijl anderen behoefte hebben aan meerdere contactmomenten.
Ook kinderen verdienen hierbij speciale aandacht. Zij beleven een overlijden anders dan volwassenen en hebben vaak behoefte aan duidelijke uitleg die past bij hun leeftijd. Zorgverleners adviseren familie daarom om kinderen zoveel mogelijk eerlijk en begrijpelijk te informeren en hen, wanneer zij dat willen, te betrekken bij het afscheid.

Signaleren van ingewikkelde rouw
De meeste mensen verwerken een verlies uiteindelijk op eigen kracht, samen met familie en vrienden. Soms verloopt het rouwproces echter moeizamer.
Nederlandse professionals letten daarom op signalen zoals:

• Langdurige ernstige somberheid;
• Aanhoudende schuldgevoelens;
• Sociaal isolement;
• Ernstige slaapproblemen;
• Voortdurend ontkennen van het overlijden;
• Vastlopen in het dagelijks functioneren.

Wanneer deze signalen aanwezig zijn, kan extra begeleiding wenselijk zijn.

Mogelijkheden voor extra ondersteuning
Wanneer nabestaanden meer ondersteuning nodig hebben, zijn er verschillende mogelijkheden.
Afhankelijk van de situatie kan worden verwezen naar:

• De huisarts;
• Een praktijkondersteuner GGZ;
• Maatschappelijk werk;
• Een geestelijk verzorger;
• Een psycholoog;
• Een rouwtherapeut;
• Lotgenotengroepen;
• Vrijwilligersorganisaties voor rouwbegeleiding.

Welke vorm van ondersteuning passend is, verschilt per persoon.

Herdenken en betekenis geven
Voor veel mensen helpt het om op een persoonlijke manier stil te staan bij het leven van de overledene.
Sommige families kiezen voor een herinneringsbijeenkomst, het maken van een herinneringsboek, het planten van een boom of het bewaren van foto's en persoonlijke spullen. 

Ook het jaarlijks herdenken van een verjaardag of sterfdag kan helpen om het verlies een plaats te geven.
Zorgprofessionals erkennen dat dergelijke rituelen voor veel mensen een belangrijke rol spelen bij het verwerken van rouw.
Waar houden zorgprofessionals rekening mee?
Tijdens de nazorg houden zorgprofessionals rekening met verschillende aspecten.

Er wordt gekeken naar:

• De relatie tussen de overledene en de nabestaanden;
• Culturele achtergrond;
• Geloof of levensovertuiging;
• Persoonlijke wensen rondom afscheid;
• Aanwezigheid van kinderen;
• de draagkracht van de familie;
• eerdere verlieservaringen;
• signalen van overbelasting of ingewikkelde rouw.

Hierdoor kan de begeleiding zoveel mogelijk worden afgestemd op de behoeften van iedere familie.
Samenwerking tussen zorgprofessionals
Goede nazorg vraagt om samenwerking tussen verschillende disciplines.
Afhankelijk van de situatie kunnen onder andere betrokken zijn:

• De specialist ouderengeneeskunde;
• De huisarts;
• Verpleegkundigen;
• Verzorgenden;
• Maatschappelijk werk;
• Psychologen;
• Geestelijk verzorgers;
• Vrijwilligers in de palliatieve zorg.

Door informatie zorgvuldig over te dragen en samen te werken, blijft de begeleiding ook na het overlijden zoveel mogelijk aansluiten bij de behoeften van de nabestaanden.

Conclusie
Nazorg is veel meer dan het regelen van praktische zaken na een overlijden. Het is een zorgvuldig proces waarin aandacht bestaat voor verdriet, rouw, emoties, vragen en ondersteuning van de nabestaanden. Goede nazorg begint vaak al vóór het overlijden en loopt door zolang daar behoefte aan is. Volgens het Kwaliteitskader Palliatieve Zorg Nederland, Palliaweb, IKNL en Verenso hoort nazorg daarom net zo vanzelfsprekend bij palliatieve zorg als de zorg voor de patiënt zelf. Door tijdige informatie, persoonlijke begeleiding, respect voor ieders wensen en passende ondersteuning krijgen nabestaanden de ruimte om op hun eigen manier afscheid te nemen en het verlies stap voor stap een plaats te geven.