Zelfreflectie binnen relaties en conflicten
Binnen een relatie kijken mensen vaak verschillend naar dezelfde gebeurtenis. De één kan een gesprek ervaren als afstandelijk. De ander kan hetzelfde gesprek zien als een poging om rust te bewaren.
Bij een conflict is het daarom gemakkelijk om vooral te kijken naar wat de ander heeft gezegd of gedaan. Zelfreflectie vraagt ook aandacht voor de eigen reactie, verwachtingen, gedachten en invloed op wat er tussen twee mensen gebeurt.
Bij relatieproblemen ontstaat gedrag vaak in wisselwerking.
De één trekt zich bijvoorbeeld terug. De ander voelt daardoor meer afstand en gaat sterker aandringen. Daardoor ervaart de eerste persoon meer druk en trekt zich nog verder terug.
De Nederlandse Vereniging voor Relatie- en Gezinstherapie (NVRG) beschrijft: dat binnen systeemtherapie juist veel aandacht wordt besteed aan zulke onderlinge interactiepatronen. Problemen worden daarbij niet los gezien van de relatie en de omstandigheden waarin mensen met elkaar leven.
Dat betekent niet dat beide personen altijd evenveel verantwoordelijkheid hebben.
Het betekent wel dat bij zelfreflectie een bredere vraag mogelijk wordt:
“Wat gebeurde er tussen ons, en welke invloed had mijn eigen reactie daarop?”
Meerdere verklaringen kunnen naast elkaar bestaan
Een conflict hoeft niet altijd één duidelijke oorzaak te hebben.
Stress, vermoeidheid, gezondheid, werk, communicatie, verwachtingen, eerdere ervaringen en gedrag van beide partners kunnen tegelijkertijd invloed hebben.
De NVRG benadrukt eveneens dat relationele problemen binnen hun sociale en relationele context worden bekeken. Ook omstandigheden buiten de relatie kunnen invloed hebben op wat er tussen mensen gebeurt.
Daarom kan een verklaring als:
“We hadden veel conflicten.”
waar zijn, terwijl tegelijkertijd de vraag blijft:
“Waardoor ontstonden die conflicten eigenlijk?”
Een eerder oordeel opnieuw bekijken
Zelfreflectie betekent niet dat iemand voortdurend aan zijn eigen oordeel moet twijfelen.
Wel kan nieuwe informatie aanleiding geven om opnieuw te kijken.
Misschien blijft de eerdere conclusie daarna precies hetzelfde.
Maar er kan ook blijken dat bepaalde omstandigheden, het eigen aandeel of het perspectief van de ander eerder onvoldoende zijn meegenomen.
Het NJi beschrijft reflectie juist als een proces waarbij iemand vragen stelt over een ervaring, de eigen rol onderzoekt en probeert daar nieuwe inzichten uit te halen.
15 kritische vragen voor zelfreflectie binnen relaties en conflicten
- Kijk ik vooral naar wat de ander verkeerd deed, of ook naar mijn eigen reactie?
- Wat deed ik waardoor het conflict mogelijk groter of juist kleiner werd?
- Heb ik gevraagd wat de ander werkelijk bedoelde, of heb ik dat zelf ingevuld?
- Luisterde ik om de ander te begrijpen, of vooral om daarna mijn eigen standpunt uit te leggen?
- Zijn er momenten waarop mijn toon, afstand of gedrag iets anders uitstraalde dan ik bedoelde?
- Beoordeel ik de bedoeling van de ander, maar alleen het zichtbare gedrag van mezelf?
- Heb ik dezelfde gebeurtenis misschien anders onthouden of beleefd dan de ander?
- Welke omstandigheden buiten onze relatie hadden invloed op hoe wij met elkaar omgingen?
- Heb ik een patroon bij de ander gezien, maar mijn eigen terugkerende patroon minder onderzocht?
- Als de ander mijn gedrag precies zo zou beschrijven als ik zijn of haar gedrag beschrijf, zou ik dat dan eerlijk vinden?
- Heb ik geprobeerd te begrijpen waarom de ander zo reageerde, voordat ik daar een oordeel over vormde?
- Zijn er onderwerpen waarover ik niet meer wil praten, terwijl ze misschien nog niet volledig zijn onderzocht?
- Kan ik erkennen dat mijn ervaring echt is, terwijl de ervaring van de ander tegelijkertijd anders kan zijn?
- Wat zou een neutrale buitenstaander waarschijnlijk zien in onze manier van reageren op elkaar?
- Als ik alleen mijn eigen gedrag zou mogen veranderen, wat had ik dan mogelijk anders kunnen doen?
Deze vragen zijn niet bedoeld om schuld bij één persoon neer te leggen.
Ze helpen juist om van:
“Wie deed het fout?”
naar:
“Wat gebeurde er tussen ons, waarom gebeurde dat en welk aandeel had ieder daarin?”
te gaan.
Dat is vooral bij langdurige conflicten belangrijk. Niet om alles opnieuw open te breken, maar om beter te begrijpen welke patronen, omstandigheden en reacties een rol hebben gespeeld.
Tot slot
Zelfreflectie binnen een relatie betekent niet dat iemand automatisch schuld moet erkennen of van mening moet veranderen.
Het betekent dat iemand bereid is om behalve naar het gedrag van de ander ook naar zichzelf en naar de onderlinge wisselwerking te kijken.
Daarbij kunnen meerdere verklaringen tegelijkertijd een rol spelen.
Nieuwe informatie kan vervolgens een eerder oordeel bevestigen, aanvullen of veranderen.
De belangrijkste vraag is daarom niet alleen:
“Wat deed de ander?”
maar ook:
“Wat gebeurde er tussen ons, en wat was mijn eigen aandeel daarin?”
Nederlandse websites
Nederlandse Vereniging voor Relatie- en Gezinstherapie (NVRG) – Wat is systeemtherapie?
De NVRG beschrijft hoe binnen relatie- en gezinstherapie wordt gekeken naar onderlinge interactiepatronen, relaties en de bredere omstandigheden waarin problemen ontstaan.
NVRG – Wat is systeemtherapie?
Nederlands Jeugdinstituut (NJi) – Aan de slag met reflectie
Het NJi legt uit dat reflectie helpt om naar de eigen rol, gedachten, gevoelens en gedrag te kijken. Daarbij wordt onderzocht welke invloed iemand zelf op een situatie heeft gehad.
NJi – Aan de slag met reflectie
Nederlands Jeugdinstituut (NJi) – Reflectiemodellen van Korthagen
Het NJi beschrijft reflectie als een proces van terugkijken, bewust worden van belangrijke factoren, andere mogelijkheden onderzoeken en daarvan leren.
NJi – Reflectiemodellen van Korthagen