Cognitieve dissonantie bij een scheiding

Cognitieve dissonantie is de psychologische spanning die kan ontstaan wanneer gedachten, gevoelens, waarden en gedrag niet goed met elkaar overeenkomen. Iemand kan bijvoorbeeld zichzelf als een zorgzame en verantwoordelijke partner of ouder zien, terwijl de eigen beslissingen tegelijkertijd veel verdriet en ontregeling veroorzaken. Ook kan iemand nog gevoelens voor de ex-partner hebben, maar ervan overtuigd zijn dat de scheiding moet worden doorgezet. 

De American Psychological Association omschrijft 

Cognitieve dissonantie als spanning die ontstaat wanneer iemand tegenstrijdige overtuigingen heeft of wanneer gedrag niet overeenkomt met een bestaande overtuiging.

Hoe cognitieve dissonantie zichtbaar kan worden
Tijdens en na een scheiding kunnen verschillende overtuigingen met elkaar botsen:

• “Ik ben een goed en zorgzaam mens”   tegenover   “mijn beslissing heeft anderen diep geraakt.”
• “De relatie was niet alleen slecht”   tegenover   “scheiden was de enige mogelijke keuze.”
• “Ik houd nog van mijn ex-partner”   tegenover    “ik wil niet terugkomen op mijn besluit.”
• “De kinderen staan voorop”     tegenover    “de conflicten tussen de ouders belasten de kinderen.”
• “Ik neem zelfstandig beslissingen”    tegenover   “mijn omgeving heeft mijn keuze sterk beïnvloed.”

Omdat deze tegenstrijdigheid onrust, twijfel, schuld of schaamte kan oproepen, probeert iemand de spanning vaak te verminderen. Dit gebeurt niet altijd bewust.

Manieren waarop de spanning wordt verminderd
Iemand kan de eigen overtuigingen aanpassen aan de gemaakte keuze. Positieve herinneringen aan de relatie kunnen minder belangrijk worden gemaakt, terwijl negatieve gebeurtenissen juist meer nadruk krijgen. Ook kunnen omstandigheden, de invloed van ziekte, overbelasting of wederzijdse fouten worden gebagatelliseerd.

Mogelijke reacties zijn:

• Vooral informatie zoeken die het scheidingsbesluit bevestigt;
• Argumenten die tegen het besluit spreken vermijden;
• De ex-partner steeds negatiever beoordelen;
• Het eigen aandeel verkleinen;
• De gevolgen voor de ander of de kinderen relativeren;
• Twijfel ervaren, maar deze niet durven uitspreken;
• Sterker aan het besluit vasthouden wanneer anderen vragen stellen;
• Een nieuw verhaal ontwikkelen waarin de scheiding onvermijdelijk lijkt.

Onderzoek laat zien 

Dat mensen na een beslissing vaker informatie kunnen selecteren die hun keuze ondersteunt en informatie kunnen vermijden die ermee in strijd is.

 Dat helpt om psychologische spanning te verminderen, maar kan een evenwichtige beoordeling bemoeilijken.

Vasthouden aan een genomen beslissing

Na een moeilijke keuze kan iemand de gekozen mogelijkheid gunstiger en de afgewezen mogelijkheid ongunstiger gaan beoordelen. 

In psychologisch onderzoek wordt dit beschreven als 

Verandering van voorkeur na een keuze. De gemaakte beslissing beïnvloedt dan mede hoe de alternatieven achteraf worden bekeken.
Bij een scheiding kan dit betekenen dat iemand steeds overtuigder raakt dat de relatie geen waarde of toekomst meer had. Erkennen dat er ook liefde, verbondenheid, goede periodes of herstelmogelijkheden waren, kan opnieuw twijfel oproepen. Vasthouden aan een eenzijdig verhaal beschermt dan tijdelijk tegen innerlijke spanning.

Dit betekent niet automatisch dat het scheidingsbesluit verkeerd was. 

Het betekent alleen dat een genomen besluit de waarneming, herinnering en beoordeling van de relatie kan beïnvloeden.

Gevolgen voor de ex-partner en kinderen
Wanneer cognitieve dissonantie vooral wordt verhinderd door ontkenning, bagatellisering of beschuldiging, kan dat schadelijk zijn voor de verwerking. De ex-partner kan het gevoel krijgen dat gedeelde herinneringen, inzet en verdriet worden ontkend. Kinderen kunnen verwarring ervaren wanneer zij een veel positiever of genuanceerder beeld van het gezin hebben dan het verhaal dat één van de ouders vertelt.

Ook gezamenlijk ouderschap wordt moeilijker wanneer iedere kritische vraag wordt ervaren als een aanval op het scheidingsbesluit. Dan ontstaat weinig ruimte om fouten te erkennen, afspraken te herzien of rekening te houden met veranderde omstandigheden.

Dissonantie herkennen en onderzoeken
Cognitieve dissonantie kan worden verminderd zonder de werkelijkheid te verdraaien. Daarvoor is het nodig dat iemand meerdere waarheden naast elkaar kan laten bestaan:

• Een scheiding kan begrijpelijke redenen hebben en toch ernstige gevolgen veroorzaken;
• Iemand kan zich gekwetst hebben gevoeld en zelf ook fouten hebben gemaakt;
• Een relatie kan beschadigd zijn zonder volledig waardeloos te zijn geweest;
• Twijfel betekent niet dat iemand direct moet terugkeren;
• Erkenning van liefde of goede herinneringen maakt een genomen besluit niet automatisch ongeldig;
• Een eerder besluit mag opnieuw worden onderzocht wanneer omstandigheden of inzichten veranderen.

Een onafhankelijke psycholoog, systeemtherapeut, relatietherapeut of mediator kan helpen om onderscheid te maken tussen feiten, interpretaties, emoties en rechtvaardigingen.

Professionele nuancering
Cognitieve dissonantie is een erkend begrip uit de sociale psychologie, maar het mag niet worden gebruikt om op afstand vast te stellen waarom een specifieke persoon een scheiding doorzet. Niet iedere verandering in overtuiging of herinnering wordt uitsluitend door cognitieve dissonantie veroorzaakt. Onderzoekers hebben bovendien gewezen op methodologische beperkingen bij een deel van het klassieke onderzoek naar voorkeurverandering na keuzes.

Conclusie
Cognitieve dissonantie kan helpen verklaren waarom iemand na een scheidingsbesluit steeds sterker aan één uitleg vasthoudt, twijfel vermijdt of positieve aspecten van de vroegere relatie kleiner maakt. Het begrip is echter geen bewijs dat een scheiding onjuist is of dat iemand moet terugkeren.
Werkelijke verwerking vraagt dat iemand tegenstrijdige gevoelens en feiten kan verdragen zonder deze onmiddellijk weg te drukken. Pas dan ontstaat ruimte voor verantwoordelijkheid, een eerlijker gezamenlijk verhaal, beter ouderschap en — wanneer beide personen dat vrijwillig en veilig kunnen onderzoeken — eventueel herstel of heroverweging.

Nederlandse websites 
Psychologie.nl – Hoe je brein alles goedpraat: zo werkt cognitieve dissonantie
Legt uit dat innerlijke spanning ontstaat wanneer gedrag en overtuigingen botsen. De website beschrijft ook hoe mensen deze spanning kunnen verminderen door feiten te bagatelliseren, tegenbewijs te negeren of hun gedrag achteraf te rechtvaardigen. Dit sluit rechtstreeks aan op het psychologische hoofdgedeelte van het artikel.
Psychologie.nl – Cognitieve dissonantie

Psycholoog.nl – Wat is cognitieve dissonantie?
Beschrijft cognitieve dissonantie als onrust door tegenstrijdigheden tussen gedachten, gevoelens, gedrag en overtuigingen. Ook het aanpassen van opvattingen, bedenken van uitzonderingen en bagatelliseren worden genoemd als manieren om de spanning te verminderen.

Nederlands Jeugdinstituut – Gevolgen voor kinderen van een scheiding
Het NJi beschrijft dat kinderen zich gemiddeld het beste ontwikkelen wanneer zij weinig worden blootgesteld aan conflicten tussen hun ouders, een goede band met beide ouders houden en ouders positief samenwerken. Dit ondersteunt het gedeelte over kinderen en gezamenlijk ouderschap.
NJi – Gevolgen voor kinderen van een scheiding

Nederlands Jeugdinstituut – Oorzaken en gevolgen van een complexe scheiding
Deze pagina behandelt de gevolgen van langdurige ouderlijke conflicten en vastgelopen communicatie. De bron ondersteunt vooral jouw uitleg over de schade die kan ontstaan wanneer ouders niet meer naar elkaar luisteren of iedere kritische vraag als een aanval ervaren.
NJi – Oorzaken en gevolgen van een complexe scheiding

Nederlandse Vereniging voor Relatie- en Gezinstherapie – Wat is systeemtherapie?
De NVRG legt uit dat systeemtherapie kijkt naar onderlinge interactiepatronen, relaties en de invloed van belangrijke naasten. Deze bron ondersteunt jouw advies om niet alleen naar één persoon of één verhaal te kijken, maar ook naar de relationele en gezinscontext.
NVRG – Wat is systeemtherapie?