Wanneer een aanvullend verhaal het familie narratief bedreigt

Na een scheiding ontstaat vaak een eerste verhaal over de reden van de breuk. Dat verhaal kan binnen een familie snel de vaste uitleg worden. 

Bijvoorbeeld dat de relatie al lange tijd slecht was, dat één partner de oorzaak was of dat de scheiding onvermijdelijk werd.
Later kan aanvullende informatie naar voren komen over gebeurtenissen die eerder buiten beeld zijn gebleven. 

Zo kan blijken dat zich vóór, tijdens of kort na de breuk een nieuwe relatie heeft ontwikkeld. 

Maar er kan ook sprake zijn geweest van flirten, geheim contact, berichten via sociale media, contact via een datingsite, emotionele intimiteit, verliefde gevoelens, een eenmalige zoen, seksueel contact of meerdere fysieke ontmoetingen met iemand anders.

Ook andere informatie kan het bestaande verhaal veranderen.
Denk aan gesprekken over een gezamenlijke toekomst met een ander, het bewust verbergen of verwijderen van berichten, advies of druk vanuit familie en vrienden, het al langer voorbereiden van een vertrek of het delen van relatieproblemen met een mogelijke nieuwe partner.
Soms was er nog geen officiële relatie, maar ontstond wel een emotionele of lichamelijke toenadering die invloed kan hebben gehad op de afstand binnen het huwelijk en op de uiteindelijke keuze voor een scheiding.

Deze informatie bewijst niet automatisch dat een ander contact de oorzaak van de breuk was.
Zij kan echter wel belangrijk zijn voor een vollediger verklaringsmodel.
Zeker wanneer het oorspronkelijke verhaal alle verantwoordelijkheid bij de ex-partner legde of de indruk wekte dat er geen andere persoon, invloed of ontwikkeling meespeelde.
Een zorgvuldig narratief behoort daarom niet alleen te beschrijven wat openlijk zichtbaar was, maar ook welke contacten, gevoelens, keuzes en invloeden mogelijk al op de achtergrond aanwezig waren.
Dat kan vragen oproepen over de tijdlijn, gemaakte keuzes, geheimhouding, verantwoordelijkheid en de gevolgen voor de partner en kinderen.

Een aanvullende verklaring is niet automatisch volledig waar.
Het bestaande verhaal is dat evenmin. Beide verhalen behoren serieus, feitelijk en zonder vooraf gekozen partij te worden onderzocht.

Bedreiging van het bestaande verhaal
Binnen een sterk narcistisch of toxisch functionerend familiesysteem kan een aanvullend verhaal als bedreigend worden ervaren.
Niet alleen omdat bepaalde feiten mogelijk pijnlijk zijn, maar ook omdat het zorgvuldig opgebouwde beeld van de familie, een gezinslid of de scheiding onder druk komt te staan.

Er kan angst ontstaan voor:

• gezichtsverlies tegenover familie, vrienden, collega’s en hulpverleners;
• morele kritiek op gemaakte keuzes;
• vragen over een nieuwe relatie of de werkelijke tijdlijn;
• erkenning van schade voor de ex-partner of kinderen;
• verantwoordelijkheid voor geheimhouding, uitsluiting of misleiding;
• verlies van controle over wat anderen geloven;

verdeeldheid binnen de familie.
Wanneer bescherming van het eigen imago belangrijker wordt dan waarheidsvinding, verschuift de aandacht. 

De centrale vraag is dan niet langer: 

 “Wat is er werkelijk gebeurd?”   De aandacht gaat naar:    “Hoe zorgen wij dat ons bestaande verhaal overeind blijft?”

Hoe het aanvullende verhaal onschadelijk kan worden gemaakt
De volgende reacties kunnen afzonderlijk of gecombineerd voorkomen:
Bagatelliseren
Nieuwe informatie wordt afgedaan als onbelangrijk, overdreven of “oud nieuws”. De mogelijke gevolgen voor de ex-partner en kinderen worden kleiner gemaakt.

Ontkennen
Gebeurtenissen, gesprekken of tijdlijnen worden volledig ontkend, ook wanneer daar concrete aanwijzingen voor bestaan.

Semantisch ontwijken
Er wordt uitsluitend gediscussieerd over woorden. 

Zo kan iemand stellen dat er “nog geen relatie” was, terwijl mogelijk al wel sprake was van intensief geheim contact, emotionele betrokkenheid of gezamenlijke toekomstplannen. 

De definitie discussie leidt af van wat er feitelijk gebeurde.

De tijdlijn vaag houden
Datums, contacten en beslismomenten blijven onduidelijk. Er worden verschillende versies gegeven of belangrijke perioden worden overgeslagen.

Selectief vertellen
Alleen informatie die het bestaande verhaal ondersteunt, wordt gedeeld. Context die daar niet bij past, blijft achterwege.

Het gesprek verplaatsen
In plaats van inhoudelijk op de aanvullende informatie te reageren, gaat het gesprek plotseling over de toon, boosheid, emoties of eerdere fouten van degene die het verhaal naar buiten brengt.

De boodschapper zwartmaken
De geloofwaardigheid van de persoon wordt aangevallen. Diegene wordt bijvoorbeeld neergezet als bitter, jaloers, instabiel, obsessief, wraakzuchtig of niet in staat de scheiding te accepteren. Daarmee probeert men de aandacht van de inhoud naar de persoon te verplaatsen.

Gaslighting
Gebeurtenissen worden zo ontkend of verdraaid dat iemand aan het eigen geheugen, beoordelingsvermogen of de betekenis van gebeurtenissen gaat twijfelen. Niet ieder meningsverschil is gaslighting. Het gaat om een terugkerend patroon van werkelijkheidsondermijning.

Motieven verdacht maken
Er wordt beweerd dat iemand het verhaal alleen vertelt om een ex-partner terug te krijgen, een nieuwe relatie kapot te maken, de familie te beschadigen of medelijden te krijgen. Zelfs wanneer emoties of persoonlijke belangen bestaan, zegt dat nog niets over de feitelijke juistheid van de informatie.

De rollen omdraaien
Degene die vragen stelt of informatie naar voren brengt, wordt aangewezen als veroorzaker van alle onrust. De personen die worden aangesproken presenteren zichzelf vervolgens als slachtoffers van “aanvallen”, “laster” of “verstoring”. Dit patroon wordt ook wel DARVO genoemd: ontkennen, aanvallen en de rollen van benadeelde en verantwoordelijke omkeren.

Triangulatie
Er wordt niet rechtstreeks met de betrokkene gesproken. Familieleden, vrienden, collega’s of zelfs kinderen worden gebruikt om boodschappen over te brengen, druk uit te oefenen of steun voor één versie te verzamelen.

Een loyaliteitsfront vormen
Familieleden worden geacht dezelfde uitleg te verdedigen. Wie vragen stelt, nuance aanbrengt of zelfstandig contact houdt met de andere betrokkene, kan als ontrouw worden behandeld.

Stilte en vermijding
Vragen worden niet beantwoord, contact wordt verbroken of het onderwerp wordt verboden. Stilte kan vervolgens worden voorgesteld als “grenzen stellen”, terwijl zij in werkelijkheid ook kan dienen om controleerbare vragen te ontwijken.

Uitsluiten en isoleren
De persoon die een aanvullend verhaal vertelt, wordt buitengesloten van gesprekken, familiecontacten of gezamenlijke informatie. Anderen kunnen worden aangemoedigd geen contact meer met diegene te onderhouden.

Een tegenverhaal verspreiden
Er wordt snel een verklaring verspreid waarin de boodschapper het probleem vormt. Hoe vaker deze versie binnen het netwerk wordt herhaald, hoe vertrouwder en daardoor geloofwaardiger zij kan gaan klinken.
Informatie overspoelen

Een eenvoudige vraag wordt beantwoord met een grote hoeveelheid oude conflicten, verwijten en bijzaken.
Hierdoor raakt de oorspronkelijke vraag uit beeld.

Schijnbare redelijkheid tonen
Naar buiten toe kan het gezin kalm, bezorgd en eensgezind overkomen.
De ander wordt juist als emotioneel of moeilijk gepresenteerd.
Een beheerste uitstraling bewijst echter niet dat iemands verhaal klopt, net zoals zichtbare emoties niet bewijzen dat iemand ongelijk heeft.

Wanneer een familie de boodschapper “afmaakt”
Het doel hoeft niet letterlijk te zijn iemand volledig te vernietigen.
Het resultaat kan daar sociaal en psychologisch wel op lijken.
Door herhaalde verdachtmaking, uitsluiting, stilte en verhaalvorming kan iemand zijn geloofwaardigheid, sociale contacten en plaats binnen het netwerk verliezen.
De persoon moet zich dan voortdurend verdedigen tegen beschuldigingen over zijn karakter, terwijl de oorspronkelijke feiten nauwelijks meer worden besproken.
Dat kan leiden tot machteloosheid, zelftwijfel, schaamte, boosheid, eenzaamheid en psychische uitputting.

Voor kinderen is dit bijzonder schadelijk.
Zij kunnen het gevoel krijgen dat zij moeten kiezen welk verhaal zij geloven of bij welke volwassene zij loyaal mogen zijn.
Kinderen horen nooit te worden ingezet als getuige, boodschapper, informatiebron of bondgenoot in de strijd tussen volwassenen.

Een nieuwe relatie en morele verantwoordelijkheid
Een nieuwe relatie is op zichzelf geen bewijs van bedrog en ook geen bewijs dat deze de scheiding heeft veroorzaakt.
De snelheid, geheimhouding en werkelijke tijdlijn kunnen echter wel relevante vragen oproepen.

Wanneer een nieuwe relatie is ontstaan terwijl het huwelijk feitelijk nog bestond, tijdens een onduidelijke overgangsperiode of terwijl de andere partner belangrijke informatie werd onthouden, mag dat zorgvuldig worden onderzocht. Zeker wanneer de eerste verklaring voor de breuk uitsluitend bij de ex-partner werd gelegd.

“Mijn keuze” betekent niet dat er geen verantwoordelijkheid bestaat voor de manier waarop die keuze tot stand kwam, werd uitgevoerd en aan het gezin werd uitgelegd. 

Persoonlijke vrijheid heft eerlijkheid, zorgvuldigheid en verantwoordelijkheid tegenover kinderen niet op.

Hoe eerlijke waarheidsvinding eruitziet
Een professioneel en zorgvuldig onderzoek richt zich niet op wie het rustigst spreekt of de meeste medestanders heeft.

Het kijkt naar:

• controleerbare gebeurtenissen en datums;
• berichten, afspraken en eerdere verklaringen;
• veranderingen in verhalen door de tijd;
• wat rechtstreeks is waargenomen en wat slechts is aangenomen;
• welke informatie eerder is weggelaten;
• de belangen en mogelijke blinde vlekken van alle betrokkenen;
• de concrete gevolgen voor partner en kinderen;
• de bereidheid om moeilijke vragen daadwerkelijk te beantwoorden.

Het doel is niet één persoon publiekelijk te veroordelen.
Het doel is voorkomen dat een gesloten familie narratief wordt behandeld als vaststaande waarheid en dat een afwijkende stem zonder onderzoek wordt uitgeschakeld.

Belangrijke afbakening
Narcistische persoonlijkheidsstoornis is een diagnose die alleen door bevoegde professionals kan worden vastgesteld.
Ontkennen, vermijden, boos reageren of een eigen lezing geven, maakt iemand niet automatisch narcistisch.

Ook kan een aanvullend verhaal onvolledig, gekleurd of onjuist zijn.
De kern zit daarom niet in het etiket, maar in het terugkerende gedrag: is er ruimte voor feiten, wederhoor, verantwoordelijkheid en meerdere perspectieven?
Of worden vragen systematisch ontweken en wordt degene die ze stelt persoonlijk beschadigd?

Dat verschil bepaalt of een familie of een persoon werkelijk naar de gebeurtenissen durft te kijken of vooral probeert haar eigen beeld naar buiten toe te beschermen.

Nederlandse en professionele informatie:
SlachtofferWijzer – Verborgen narcisme en gaslighting

Veilig Thuis – Manipuleren, vernederen, isoleren en intimideren

Movisie – RelatieWijs: signaleren en beoordelen van grensoverschrijdend gedrag

Augeo – Het doorbreken van geweldspatronen vraagt gespecialiseerde hulp

Jennifer Freyd – Wetenschappelijke uitleg en onderzoek naar DARVO