Zondebok

Wat is een zondebok?
Een zondebok is een persoon die herhaaldelijk de schuld krijgt van problemen die door meerdere mensen, omstandigheden of een heel systeem zijn ontstaan. De groep richt de aandacht op één persoon, waardoor andere oorzaken en verantwoordelijkheden minder worden onderzocht.

Dit kan voorkomen binnen:
gezinnen en families;
partnerrelaties;
vriendengroepen;
scholen;
sportverenigingen;
zorgorganisaties;
Bedrijven en andere werkomgevingen.

De aangewezen persoon kan werkelijk fouten maken.
Het zondebokpatroon betekent dus niet automatisch dat deze persoon altijd onschuldig is.
Het patroon ontstaat wanneer diens fouten worden uitvergroot, terwijl vergelijkbaar gedrag van anderen wordt genegeerd en vrijwel ieder nieuw probleem opnieuw aan dezelfde persoon wordt toegeschreven.

Waar komt het begrip vandaan?
Het woord zondebok komt uit een oud religieus gebruik.
Een bok werd symbolisch beladen met de fouten en zonden van een gemeenschap en daarna weggestuurd.
Tegenwoordig wordt de term gebruikt voor een sociaal en psychologisch groepsproces.
De spanning, schaamte, boosheid of verantwoordelijkheid van een groep wordt als het ware bij één persoon neergelegd.

De gedachte wordt dan:
“Als deze persoon niet zo moeilijk was, hadden wij geen probleem.”
Dat kan eenvoudig en geruststellend voelen. De werkelijkheid is meestal ingewikkelder.

Hoe ontstaat een zondebok?
Een zondebokpatroon kan geleidelijk ontstaan.
Een persoon krijgt eerst de schuld van één gebeurtenis.
Wanneer de groep deze uitleg overneemt, wordt later gedrag sneller vanuit hetzelfde negatieve beeld beoordeeld.

Er kan een zichzelf versterkende cirkel ontstaan:

• Eén persoon krijgt de schuld.
• De groep gaat extra op diens fouten letten.
• Positief gedrag krijgt minder aandacht.
• De persoon voelt zich aangevallen en reageert boos of defensief.
• Die reactie wordt gezien als bewijs dat de persoon inderdaad het probleem is.
• De groep onderzoekt andere oorzaken steeds minder.
• Bij een volgend conflict krijgt dezelfde persoon opnieuw de schuld.

Door herhaling kan de zondebokrol een vast onderdeel van de groep worden.

Waarom kan een groep een zondebok nodig hebben?
Een groep kiest meestal niet tijdens een open gesprek bewust een zondebok.
Het patroon kan ontstaan doordat het aanwijzen van één schuldige bepaalde psychologische voordelen heeft.

1. Het maakt een ingewikkeld probleem eenvoudig
Gezinsproblemen, werkconflicten en groepsspanningen hebben vaak meerdere oorzaken.

2. Eén persoon aanwijzen geeft een eenvoudige verklaring.

3. Het beschermt het zelfbeeld van anderen
Wanneer één persoon als probleem wordt gezien, hoeven andere betrokkenen minder kritisch naar hun eigen gedrag te kijken.

4. Het houdt de groep bij elkaar
Een gezamenlijke tegenstander kan de onderlinge verbondenheid versterken. Mensen voelen zich eensgezind doordat zij dezelfde persoon afwijzen.

5. Het voorkomt schaamte of gezichtsverlies
Fouten binnen een gezin, familie of organisatie hoeven niet volledig naar buiten te komen wanneer één persoon verantwoordelijk wordt gemaakt.

6. Het beschermt de bestaande machtsverhoudingen
Degene met de minste macht kan gemakkelijker de schuld krijgen dan iemand met aanzien, gezag of veel steun binnen de groep.

7. Het leidt de aandacht af
Door uitgebreid over het gedrag van één persoon te spreken, verdwijnen andere onderwerpen naar de achtergrond.
Denk aan slechte communicatie, onduidelijke regels, geheimhouding, overbelasting, ziekte of tekortschietend leiderschap.

Wie loopt meer risico om zondebok te worden?
In principe kan iedereen in deze positie terechtkomen.

Het risico kan groter zijn voor iemand die:

• afwijkt van de normen van de groep;
• kritische vragen stelt;
• gevoelige informatie bespreekbaar maakt;
• zichtbaar emotioneel reageert;
• weinig invloed of medestanders heeft;
• afhankelijk is van de groep;
• eerder fouten heeft gemaakt;
• moeite heeft zich rustig en kort te verdedigen;
• door ziekte, beperking of psychische klachten anders functioneert;
• weigert mee te gaan in het gezamenlijke verhaal..

Deze kenmerken betekenen niet dat de persoon geen eigen verantwoordelijkheid heeft.
Zij kunnen er wel voor zorgen dat anderen gemakkelijker een vast negatief beeld vormen.

Mogelijke kenmerken van een zondebokpatroon
Eén persoon krijgt bij verschillende problemen de schuld
Ook gebeurtenissen waarbij meerdere mensen betrokken waren, worden vooral aan dezelfde persoon toegeschreven.

1. Gedrag wordt ongelijk beoordeeld
Een fout van de zondebok wordt gezien als bewijs van een slecht karakter. Dezelfde fout van een ander wordt uitgelegd als begrijpelijk, tijdelijk of onbedoeld.

2. Positieve informatie telt nauwelijks mee
Verbetering, hulpvaardigheid of goede bedoelingen veranderen het bestaande oordeel niet.

3. Het verleden wordt steeds opnieuw gebruikt
Oude fouten worden bij ieder nieuw conflict herhaald, ook wanneer zij weinig met de huidige situatie te maken hebben.

4. De persoon wordt als oorzaak én gevolg behandeld
De zondebok reageert op uitsluiting of beschuldigingen. Die reactie wordt vervolgens gebruikt als bewijs dat de uitsluiting terecht was.

5. Anderen krijgen minder verantwoordelijkheid
De fouten, keuzes en belangen van andere betrokkenen blijven grotendeels buiten beeld.

6. De persoon mag zich nauwelijks verdedigen
Uitleg wordt omschreven als ontkennen, manipuleren, aandacht vragen of geen verantwoordelijkheid nemen.

7. De groep deelt één verhaal
Meerdere mensen herhalen dezelfde uitleg, soms zonder zelf bij de gebeurtenissen aanwezig te zijn geweest.

Zondebok en narcistische of toxische gezinspatronen
Binnen een narcistisch of toxisch functionerend gezin kan één gezinslid structureel als probleem worden neergezet.
Dit gezinslid wordt soms vergeleken met een ander kind dat juist wordt geïdealiseerd.

De zondebok kan bijvoorbeeld te horen krijgen:
“Door jou is het hier altijd onrustig.”
“Jij verpest ieder familiefeest.”
“Met de anderen hebben we nooit problemen.”
“Iedereen moet steeds rekening met jou houden.”
“Als jij normaal zou doen, was ons gezin gelukkig.”

Hierdoor hoeft het gezin minder te kijken naar andere spanningen, zoals controle, ongelijke behandeling, gebrek aan veiligheid, ziekte, relatieproblemen of slechte communicatie.

Niet ieder gezin waarin één kind veel problemen laat zien, heeft echter een zondebok.
Een kind kan werkelijk meer ondersteuning of begrenzing nodig hebben.
Professionals moeten en doen,  daarom ook informatie verzamelen vanuit meerdere perspectieven en onderzoeken wat er goed én niet goed gaat.

De zondebok na een scheiding
Na een scheiding kan één ouder als hoofdschuldige worden aangewezen.
Familieleden en vrienden horen soms voornamelijk één kant van het verhaal.

De ouder kan worden omschreven als:

• controlerend;
• onbetrouwbaar;
• instabiel;
• egoïstisch;
• niet in staat om los te laten;
• de oorzaak van de spanningen bij de kinderen.

Deze eigenschappen kunnen gedeeltelijk of volledig herkenbaar zijn.
Toch moet worden onderzocht welke andere factoren meespeelden, zoals ziekte, overbelasting, communicatieproblemen, geheimhouding, financiële spanning, een nieuwe relatie of invloed vanuit de omgeving.

Kinderen mogen niet worden gebruikt om het negatieve beeld van een ouder te bevestigen.
Zij kunnen loyaal zijn aan beide ouders en moeten vrij blijven om van beiden te houden.

De zondebok op het werk
Op het werk kan één werknemer verantwoordelijk worden gemaakt voor een slechte sfeer, gemiste doelen of communicatieproblemen.

Dat kan gebeuren door:

• fouten vooral bij deze werknemer te registreren;
• positieve prestaties te negeren;
• informatie te laat of niet door te geven;
• de werknemer buiten overleggen te houden;
• roddels als feiten te behandelen;
• klachten over uitsluiting uit te leggen als bewijs van slechte samenwerking;
• de werknemer een negatieve beoordeling te geven zonder concrete voorbeelden.

Arboportaal noemt onder andere roddelen, negeren, sociaal isoleren, buitensluiten en opzettelijk verkeerd beoordelen als vormen van pestgedrag op het werk.

Mogelijke gevolgen
De gevolgen kunnen ernstig zijn.

De zondebok kan:
voortdurend op fouten gaan letten;
steeds uitgebreider uitleg geven;
aan het eigen oordeel gaan twijfelen;
zich schamen of schuldig voelen;
boos en defensief reageren;
sociale contacten verliezen;
zich uit het gezin of de groep terugtrekken;
angst-, stress- of somberheidsklachten ontwikkelen;
slechter functioneren op school of het werk;
uiteindelijk het gezin, de vriendengroep of organisatie verlaten.

Het vertrek van de zondebok lost de onderliggende problemen niet automatisch op. Wanneer de groep niet naar het eigen functioneren kijkt, kan later een andere persoon dezelfde rol krijgen.

Niet iedere beschuldigde persoon is een zondebok
Het begrip zondebok mag niet worden gebruikt om iedere vorm van kritiek of verantwoordelijkheid af te wijzen.

Een persoon kan terecht worden aangesproken wanneer diegene:
afspraken niet nakomt;
grenzen overschrijdt;
anderen beschadigt;
herhaaldelijk liegt;
agressief of intimiderend handelt;
weigert verantwoordelijkheid te nemen.

De belangrijke vraag is niet alleen of iemand wordt aangesproken, maar hoe zorgvuldig en evenwichtig dat gebeurt.

Vragen die daarbij helpen:
Wordt concreet gedrag benoemd?
Zijn er controleerbare voorbeelden?
Worden alle betrokkenen gehoord?
Wordt de context meegenomen?
Worden vergelijkbare fouten gelijk beoordeeld?
Mag de persoon reageren en informatie corrigeren?
Wordt verantwoordelijkheid verdeeld waar dat nodig is?
Kan het oordeel veranderen wanneer nieuwe informatie verschijnt?

Wanneer deze ruimte aanwezig is, gaat het eerder om normale verantwoordelijkheid dan om een zondebokpatroon.

Drie praktijkcasussen
Casus 1 – Binnen een gezin
In een gezin met drie kinderen ontstaat regelmatig ruzie over huishoudelijke taken. De zeventienjarige Noah reageert vaak fel wanneer zijn vader hem corrigeert. Zijn jongere broer en zus laten eveneens spullen liggen, maar hun gedrag wordt meestal lachend opgelost.
Wanneer de keuken rommelig is, zegt vader direct dat Noah opnieuw niets heeft opgeruimd. Soms blijkt later dat zijn broer de rommel heeft gemaakt. Vader zegt dan dat Noah door zijn gedrag in het verleden begrijpelijkerwijs als eerste wordt verdacht.
Tijdens een familiegesprek noemt moeder Noah de belangrijkste oorzaak van de onrust thuis. Noah wordt boos, loopt weg en slaat de deur dicht. Zijn ouders gebruiken deze reactie als bewijs dat een normaal gesprek met hem onmogelijk is.
De spanningen tussen de ouders, de ongelijke regels en de rol van de andere kinderen worden tijdens het gesprek nauwelijks besproken.

Casus 2 – Op de werkvloer
Een zorgteam heeft al maanden last van personeelstekorten, onduidelijke roosters en gebrekkige overdrachten. Verzorgende Fatima heeft tweemaal een rapportage te laat afgerond.
Wanneer opnieuw informatie ontbreekt, zegt de teamleider dat Fatima beter moet leren plannen. Later blijkt dat zij tijdens de betreffende dienst niet werkte. Toch blijft in het team het beeld bestaan dat zij slordig is.
Collega’s controleren haar dossiers vaker dan die van anderen. Kleine fouten worden direct in de groepsapp besproken. Vergelijkbare fouten van andere medewerkers worden onderling hersteld zonder melding.
Fatima wordt onzeker en gaat vaker controleren of alles goed staat. Daardoor duurt haar administratie langer. De teamleider ziet dit als bewijs dat zij niet efficiënt kan werken.

Casus 3 – Binnen een vriendengroep
Een vriendengroep organiseert ieder jaar samen een weekend weg. Dit jaar ontstaan problemen over de kosten en de keuze van de accommodatie. Joris stelt veel kritische vragen en wil vooraf duidelijke afspraken.
Enkele vrienden vinden hem lastig en zeggen dat hij de sfeer bederft. Wanneer de boeking te laat wordt gemaakt en de prijs stijgt, krijgt Joris de schuld omdat zijn vragen vertraging zouden hebben veroorzaakt.
Uit de groepsberichten blijkt echter dat twee andere vrienden wekenlang niet op voorstellen hebben gereageerd. Wanneer Joris dit benoemt, zegt de groep dat hij opnieuw probeert zijn verantwoordelijkheid af te schuiven.
Joris reageert boos en verlaat de groepsapp. De anderen concluderen dat het weekend zonder hem waarschijnlijk veel gezelliger zal worden.

Zelfreflectievragen
Vragen bij casus 1
1. Welke aanwijzing wijst het sterkst op een zondebokpatroon: Noahs felle gedrag, het verschil in beoordeling tussen de kinderen of het feit dat zijn ouders hem als eerste verdenken?
2. Waarom mag het dichtslaan van de deur niet worden genegeerd, maar bewijst het evenmin dat Noah de hoofdoorzaak van de gezinsproblemen is?
3. Welke informatie moet een gezinsprofessional verzamelen voordat kan worden geconcludeerd dat Noah vooral probleemgedrag vertoont of juist de zondebok van het gezin is?

Vragen bij casus 2
1. Op welk moment verandert terechte feedback op Fatima’s te late rapportages in mogelijke zondebokvorming?
2. Welke zichzelf versterkende cirkel ontstaat tussen het negatieve oordeel van het team en Fatima’s steeds tragere administratie?
3. Waarom is het feit dat meerdere collega’s Fatima slordig noemen onvoldoende bewijs dat zij verantwoordelijk is voor de problemen?

Vragen bij casus 3
1. Was Joris’ kritische houding mogelijk van invloed op de vertraging, en kan hij tegelijkertijd de zondebok van de groep worden?
2. Welke denkfout maakt de groep wanneer zij zijn boze vertrek gebruikt als bewijs dat hij altijd de sfeer heeft verpest?
3. Hoe kan worden onderzocht of Joris werkelijk de hoofdverantwoordelijke is zonder automatisch zijn uitleg of die van de groep te geloven?

Antwoorden en korte onderbouwing
Antwoorden bij casus 1
1. Vooral het verschil in beoordeling en de automatische verdenking wijzen op een zondebokpatroon.
Noahs felle reacties kunnen problematisch zijn en moeten worden begrensd. Toch krijgen zijn broer en zus bij vergelijkbaar gedrag een mildere reactie. Daarnaast blijft een eerdere reputatie zwaarder wegen dan de feiten van het huidige moment.

2. Het dichtslaan van een deur is gedrag waarvoor Noah verantwoordelijkheid draagt.
Tegelijkertijd kan het een reactie zijn op herhaalde beschuldigingen en ongelijke behandeling. Een reactie op spanning is niet automatisch de oorzaak van alle spanning. Zowel zijn gedrag als de gebeurtenissen ervoor moeten worden onderzocht.

3. De professional moet meerdere perspectieven en patronen onderzoeken.
Nodig zijn afzonderlijke gesprekken met alle gezinsleden, concrete voorbeelden, de verdeling van regels en taken, de spanningen tussen de ouders en observaties van wat juist goed gaat. Het NJi adviseert bij vermoedens van onveiligheid informatie vanuit het kind, de opvoeders, het netwerk en professionals mee te nemen.

Antwoorden bij casus 2
1. De omslag ontstaat wanneer Fatima verantwoordelijk blijft voor fouten waarbij zij niet betrokken was.
Het is terecht dat Fatima wordt aangesproken op de twee rapportages die zij te laat heeft afgerond. Het wordt zondebokgedrag wanneer zij daarna ook de schuld krijgt van andere problemen, terwijl fouten van collega’s minder zwaar worden beoordeeld.

2. Extra controle kan het negatieve beeld verder versterken.
Door de voortdurende controle wordt Fatima onzeker en werkt zij langzamer. Het tragere werken wordt vervolgens gezien als bewijs van gebrekkig functioneren. De invloed van personeelstekorten, onduidelijke roosters en groepsdruk verdwijnt uit beeld.

3. Meerdere mensen kunnen hetzelfde onvolledige verhaal overnemen.

Groepsinstemming is geen onafhankelijk bewijs wanneer collega’s elkaar beïnvloeden of vooral op Fatima’s fouten letten. Dossiers, roosters, overdrachten en de prestaties van alle teamleden moeten volgens dezelfde criteria worden onderzocht

Antwoorden bij casus 3
1. Beide kunnen tegelijkertijd waar zijn.
Joris kan door veel vragen de besluitvorming hebben vertraagd. Toch kan hij zondebok worden wanneer de groep de wekenlange stilte van andere vrienden negeert en alle verantwoordelijkheid bij hem legt. Zondebokvorming betekent niet dat iemand geen fouten heeft gemaakt.

2. De groep verwart een reactie met bewijs voor de oorspronkelijke beschuldiging.
Joris kan boos vertrekken omdat hij zich onterecht beschuldigd voelt. Hij kan ook buiten verhouding reageren. Zijn vertrek bewijst niet wie de eerdere vertraging veroorzaakte. De gebeurtenis moet afzonderlijk worden beoordeeld.

3. De tijdlijn en bijdragen van alle groepsleden moeten worden vergeleken.
De groepsberichten kunnen laten zien wie voorstellen deed, wie reageerde en wanneer beslissingen werden uitgesteld. Daarnaast moet worden bekeken of dezelfde maatstaf voor iedereen geldt. Het doel is verantwoordelijkheid verdelen, niet vooraf een schuldige kiezen.

Hoe kan een zondebokpatroon worden doorbroken?
1. Een groep of gezin kan proberen het patroon te doorbreken door:

2. concrete gebeurtenissen te bespreken in plaats van iemands karakter;

3. verantwoordelijkheid per gebeurtenis opnieuw te onderzoeken;
alle betrokkenen afzonderlijk te horen;

4. dezelfde gedragsregels voor iedereen te gebruiken;
feiten, vermoedens en interpretaties van elkaar te scheiden;

5. positieve informatie eveneens mee te wegen;
te onderzoeken welke omstandigheden het probleem versterken;

6. ruimte te geven voor correctie en herstel;
te voorkomen dat kinderen partij moeten kiezen;

7. een neutrale professional te betrekken wanneer gesprekken vastlopen.
De zondebok hoeft niet automatisch in alles gelijk te krijgen. Het doel is dat kritiek eerlijk, controleerbaar en evenwichtig wordt verdeeld.

Professionele afbakening
Zondebok is geen psychische diagnose. Het is een beschrijving van een mogelijk sociaal of systemisch patroon.
Het begrip bewijst niet dat de andere gezinsleden narcistisch zijn of dat de aangewezen persoon geen verantwoordelijkheid draagt.

Nederlandse professionele organisaties gebruiken vaker begrippen als:

• pesten;
• sociale uitsluiting;
• stigmatisering;
• victim blaming;
• psychische mishandeling;
• ongelijke behandeling;
• negatieve groepsvorming;
• loyaliteitsconflict;
• systeemdynamiek.

Deze begrippen ondersteunen de onderliggende mechanismen.
Zij bewijzen niet automatisch dat in een afzonderlijke situatie een zondebok is aangewezen.
Daarvoor moeten gedrag, context, herhaling en alternatieve verklaringen zorgvuldig worden onderzocht.

Nederlandse websites die dit onderwerp ondersteunen of bespreken
Nederlands Jeugdinstituut – Afwegen en beslissen bij vermoedens van kindermishandeling
Nederlands Jeugdinstituut – Werken met gezinnen waarin onveiligheid speelt
Nederlands Jeugdinstituut – Gelijkwaardig samenwerken met een gezin
Arboportaal – Pesten, roddelen en buitensluiten op het werk
Slachtofferhulp Nederland – Hulp bij geestelijke mishandeling
Slachtofferhulp Nederland – Omgaan met schaamte en schuldgevoel
Slachtofferhulp Nederland – Victim blaming en de gevolgen daarvan
Veilig Thuis – Losse signalen verbinden tot een patroon