Wat is gaslighting?

Gaslighting is een vorm van psychologische beïnvloeding waarbij iemand de waarneming, herinnering, gevoelens of het beoordelingsvermogen van een ander herhaaldelijk ondermijnt. Hierdoor kan die ander steeds meer aan zichzelf gaan twijfelen.

Iemand kan bijvoorbeeld blijven zeggen:
“Dat is nooit gebeurd.”
“Dat heb je verkeerd onthouden.”
“Je maakt dingen groter dan ze zijn.”
“Je bent veel te gevoelig.”
“Iedereen ziet dat jij het probleem bent.”
“Dat heb ik alleen gedaan omdat jij mij daartoe dwong.”

Een losse ontkenning, vergissing of woordenwisseling is nog geen gaslighting. Het wordt vooral zorgelijk wanneer de werkelijkheid herhaaldelijk wordt ontkend, verdraaid of omgedraaid en de ander hierdoor minder op het eigen oordeel durft te vertrouwen.

Waar komt de term vandaan?
De term gaslighting verwijst naar het toneelstuk Gas Light uit 1938 en de latere verfilmingen. In het verhaal verandert een man kleine dingen in huis, waaronder de sterkte van de gaslampen. Wanneer zijn vrouw dit opmerkt, ontkent hij de veranderingen. Hij probeert haar ervan te overtuigen dat haar waarneming niet klopt en dat zij psychisch in de war raakt.
Daarom wordt de term tegenwoordig gebruikt voor een patroon waarbij iemand de werkelijkheid van een ander ondermijnt.

Hoe werkt gaslighting?
Gaslighting ontstaat meestal niet door één grote leugen. Het kan beginnen met kleine ontkenningen en verdraaiingen die zich langzaam opstapelen.
Gebeurtenissen ontkennen

Iemand ontkent iets wat eerder is gezegd of gedaan:
“Dat heb ik nooit gezegd.”

Wanneer dit regelmatig gebeurt, kan de ander gaan twijfelen aan het eigen geheugen.

De betekenis veranderen
De gebeurtenis wordt niet volledig ontkend, maar anders voorgesteld:
“Het was maar een grap.”
“Je begrijpt mijn humor gewoon niet.”

Hierdoor verschuift de aandacht van het kwetsende gedrag naar de reactie van de ander.

Gevoelens ongeldig maken
De ander krijgt te horen dat diens emoties onjuist, overdreven of onredelijk zijn:
“Daar kun je toch niet verdrietig om zijn?”
“Je reageert weer hysterisch.”

Een gevoel bewijst niet automatisch wat er feitelijk is gebeurd. Het gevoel zelf is echter wel echt en mag worden besproken.

De schuld omdraaien
Iemand wordt verantwoordelijk gemaakt voor het gedrag van de ander:
“Als jij niet zo moeilijk deed, hoefde ik niet te liegen.”

Hiermee wordt een eigen keuze voorgesteld als het onvermijdelijke gevolg van het gedrag van iemand anders.

De geloofwaardigheid aantasten
Er wordt verwezen naar vermeende instemming van anderen:
“Iedereen vindt dat jij dingen verkeerd ziet.”
“Je familie maakt zich ook zorgen over jouw gedrag.”

Dit kan de indruk wekken dat de hele omgeving hetzelfde oordeel heeft, terwijl dat niet altijd controleerbaar is.

Informatie achterhouden of veranderen
Berichten verdwijnen, afspraken worden anders naverteld of belangrijke context wordt weggelaten. Wanneer de ander vragen stelt, wordt diens geheugen of betrouwbaarheid ter discussie gesteld.

Is gaslighting altijd bewust?
Niet altijd kan worden vastgesteld of iemand bewust gaslight. Mensen kunnen zichzelf beschermen tegen schaamte, schuld of kritiek door gebeurtenissen anders te onthouden of te vertellen. 

Ook kunnen herinneringen van mensen werkelijk verschillen.
Het effect kan toch schadelijk zijn wanneer één persoon structureel bepaalt welke werkelijkheid geldig is en geen ruimte laat voor feiten, correctie of het perspectief van de ander.
Daarom is het verstandiger om eerst naar het waarneembare gedrag te kijken:

Worden gebeurtenissen herhaaldelijk ontkend?
Verandert het verhaal door de tijd?
Wordt controleerbare informatie genegeerd?
Wordt de ander persoonlijk aangevallen?
Mag slechts één uitleg bestaan?
Gaat de ander steeds meer aan zichzelf twijfelen?
Is een eerlijk en gelijkwaardig gesprek nog mogelijk?

Gaslighting binnen relaties en gezinnen
Binnen een relatie kan gaslighting ervoor zorgen dat iemand steeds afhankelijker wordt van het oordeel van de partner. De persoon durft mogelijk minder vaak grenzen aan te geven of beslissingen te nemen.
Binnen een gezin kan één verhaal als vaste waarheid worden behandeld. Een gezinslid dat een andere herinnering of ervaring heeft, kan te horen krijgen dat diegene liegt, overdrijft of problemen veroorzaakt.
Ook kinderen kunnen hiermee te maken krijgen. 

Een kind kan bijvoorbeeld vertellen dat het bang, verdrietig of ongemakkelijk was en vervolgens horen:
“Je was helemaal niet bang.”
“Dat heeft mama of papa jou aangepraat.”
“Je vond het vorige week nog leuk.”
“Je zegt dit alleen om aandacht te krijgen.”

Een volwassene hoeft niet iedere interpretatie van een kind over te nemen. De beleving van het kind moet echter wel serieus en zonder druk worden onderzocht.

Gaslighting op het werk
Gaslighting kan ook op het werk voorkomen. Een leidinggevende of collega kan afspraken ontkennen, informatie achterhouden of fouten bij iemand anders neerleggen.

Voorbeelden zijn:
mondeling een opdracht geven en later ontkennen dat dit is gebeurd;
belangrijke informatie niet delen en daarna verwijten dat iemand niet voorbereid was;
kritiek geven en later beweren dat er nooit kritiek is geweest;
een werknemer onbetrouwbaar noemen wanneer diegene om schriftelijke afspraken vraagt;
herhaaldelijk zeggen dat iemand slecht functioneert zonder concrete voorbeelden te geven.

Niet iedere miscommunicatie op het werk is gaslighting. Werkdruk, onduidelijke afspraken en verschillende verwachtingen kunnen eveneens problemen veroorzaken. Daarom zijn concrete voorbeelden en 

Schriftelijke afspraken belangrijk.
Verschil tussen liegen, meningsverschil en gaslighting

Liegen
Bij liegen vertelt iemand bewust iets wat niet klopt. Een leugen is niet automatisch gaslighting.

Meningsverschil
Twee mensen kunnen dezelfde gebeurtenis verschillend ervaren. Beide perspectieven kunnen gedeeltelijk waar zijn.

Vergeetachtigheid
Mensen kunnen details vergeten of gebeurtenissen onjuist herinneren. Dat is niet automatisch manipulatie.

Gaslighting
Bij gaslighting ontstaat een terugkerend patroon waarin de waarneming en betrouwbaarheid van de ander worden ondermijnd. 

Het gevolg kan zijn dat die persoon steeds minder op het eigen geheugen en oordeel vertrouwt.

Mogelijke gevolgen
Langdurige gaslighting kan ertoe leiden dat iemand:
voortdurend aan zichzelf twijfelt;
steeds vaker excuses aanbiedt;
moeite krijgt met beslissingen nemen;
gesprekken achteraf blijft analyseren;
bang wordt om iets verkeerd te zeggen;
gevoelens en grenzen niet meer durft te benoemen;
afhankelijker wordt van de uitleg van de ander;
zich terugtrekt uit sociale contacten;
gevoelens van schaamte, angst of machteloosheid ervaart;
psychisch uitgeput raakt.

De persoon kan steeds uitgebreider gaan uitleggen wat er is gebeurd. Die behoefte aan uitleg wordt vervolgens soms opnieuw gebruikt als bewijs dat diegene moeilijk, obsessief of instabiel zou zijn. 

Hierdoor kan een zichzelf versterkend patroon ontstaan.

Niet te snel het etiket gaslighting gebruiken
Het begrip gaslighting wordt tegenwoordig soms gebruikt voor ieder conflict, iedere ontkenning of iedere vervelende reactie. Dat maakt het begrip minder nauwkeurig.

Van gaslighting kan vooral sprake zijn wanneer meerdere kenmerken samenkomen:
gebeurtenissen worden herhaaldelijk ontkend of verdraaid;
de waarneming of betrouwbaarheid van de ander wordt aangevallen;
controleerbare informatie krijgt weinig ruimte;
verantwoordelijkheid wordt verschoven;
de ander gaat steeds meer aan zichzelf twijfelen;
het patroon levert één persoon meer controle of macht op.

Gaslighting is geen psychische diagnose en bewijst niet dat iemand narcistisch is. Ook iemand zonder persoonlijkheidsstoornis kan dit gedrag vertonen.

Drie praktijkcasussen
Casus 1 – Binnen een partnerrelatie
Milan merkt dat zijn partner Emma regelmatig berichten uitwisselt met een voormalige collega. Wanneer Milan hiernaar vraagt, zegt Emma dat zij nauwelijks contact hebben. Later ziet hij dat meerdere berichten zijn verwijderd.
Emma zegt dat Milan zich dingen verbeeldt en altijd achterdochtig is. Zij vertelt hem dat zijn onzekerheid de werkelijke oorzaak van hun relatieproblemen vormt. Een week later erkent zij dat er wel contact was, maar zegt zij dat Milan altijd heeft geweten dat zij elkaar regelmatig spraken.
Milan maakt enkele aantekeningen van eerdere gesprekken. Emma noemt dit obsessief en zegt dat normale partners geen dossier over elkaar bijhouden. Milan begint zich af te vragen of hij inderdaad te wantrouwend is en durft het onderwerp niet meer aan te kaarten.

Casus 2 – Op de werkvloer
Leidinggevende Patrick vraagt medewerker Sanne mondeling om een rapport vrijdag in te leveren. Sanne levert het rapport op vrijdag aan. Tijdens het teamoverleg zegt Patrick dat het rapport woensdag klaar had moeten zijn en dat Sanne opnieuw een afspraak niet is nagekomen.
Sanne verwijst naar hun gesprek. Patrick antwoordt dat zij instructies vaker verkeerd begrijpt. Twee collega’s horen dit, maar waren niet bij het oorspronkelijke gesprek.
Na het overleg mailt Sanne een samenvatting. Patrick reageert dat haar behoefte om alles vast te leggen laat zien dat zij niet goed met feedback kan omgaan. Bij een volgend beoordelingsgesprek zegt hij dat meerdere collega’s haar verwarrend vinden, maar hij geeft geen voorbeelden of namen.
Sanne gaat alle gesprekken uitgebreid voorbereiden en twijfelt steeds meer aan haar functioneren.

Casus 3 – Binnen een familie
Tijdens een familiebezoek maakt vader Henk een kleinerende opmerking over het gewicht van zijn volwassen zoon Ruben. Ruben zegt dat hij de opmerking kwetsend vindt. Henk antwoordt dat hij alleen maar een grap maakte.
Ruben bespreekt het later met zijn moeder. Zij zegt dat Henk zoiets nooit zou zeggen en dat Ruben kritiek altijd verkeerd opvat. Rubens zus was bij het gesprek en bevestigt eerst dat de opmerking is gemaakt. Nadat zij met haar ouders heeft gesproken, zegt zij dat Ruben waarschijnlijk de context is vergeten.
Bij een volgend familiebezoek begint Ruben zelf een geluidsopname zonder dit te vertellen. Wanneer de familie dit ontdekt, gaat het gesprek uitsluitend over zijn opname. De oorspronkelijke opmerkingen en ontkenningen worden niet meer besproken. De familie gebruikt de geheime opname als bewijs dat Ruben degene is die niet te vertrouwen is.

Zelfreflectievragen
Vragen bij casus 1
1. Welk onderdeel vormt het sterkste mogelijke signaal van gaslighting: het verwijderen van berichten, het ontkennen van de omvang van het contact of het later beweren dat Milan altijd van het contact wist?
2. Waarom bewijst het maken van aantekeningen niet dat Milan obsessief of controlerend is, en waarom bewijst het evenmin dat zijn vermoedens volledig juist zijn?
3. Welke verschuiving vindt plaats wanneer Emma Milans onzekerheid centraal stelt in plaats van concrete vragen over haar contact te beantwoorden?

Vragen bij casus 2
1. Kan op basis van één mondelinge afspraak al worden vastgesteld dat Patrick gaslight, of is daarvoor meer informatie nodig?
2. Hoe kan het verwijt dat Sanne “niet tegen feedback kan” het controleren van de oorspronkelijke afspraak bemoeilijken?
3. Welke informatie moet HR onderzoeken om onderscheid te maken tussen gaslighting, een misverstand en gebrekkig leiderschap?

Vragen bij casus 3
1. Is de reactie “het was maar een grap” op zichzelf gaslighting? Leg uit waarom wel of niet.
2. Welke rol speelt de veranderde verklaring van Rubens zus in zijn twijfel aan de eigen waarneming?
3. Waarom is Rubens geheime opname zowel begrijpelijk als problematisch, en waarom geeft deze de familie geen antwoord op de oorspronkelijke vraag?

Antwoorden en korte onderbouwing
Antwoorden bij casus 1
1. Vooral de veranderende werkelijkheid vormt het belangrijkste signaal.
Het verwijderen van berichten kan verschillende redenen hebben. Zorgelijker is dat Emma eerst zegt dat er nauwelijks contact was en later beweert dat Milan altijd wist van regelmatig contact. Hierdoor wordt niet alleen de gebeurtenis anders verteld, maar ook Milans herinnering aan eerdere gesprekken ondermijnd.

2. Aantekeningen kunnen een poging zijn om overzicht te behouden.
Wanneer gesprekken steeds anders worden naverteld, kan iemand gebeurtenissen gaan noteren om niet verder aan zichzelf te twijfelen. Aantekeningen kunnen echter onvolledig of gekleurd zijn. Ze ondersteunen een tijdlijn, maar bewijzen niet automatisch welke bedoelingen Emma had of dat iedere verdenking van Milan klopt.

3. De aandacht verschuift van controleerbaar gedrag naar Milans karakter.
Zijn onzekerheid kan werkelijk een onderwerp binnen de relatie zijn. Zij beantwoordt alleen niet de vraag hoeveel contact er was, wat werd verwijderd en waarom de uitleg veranderde. Beide onderwerpen moeten afzonderlijk worden onderzocht.

Antwoorden bij casus 2

1. Eén onduidelijke afspraak is onvoldoende om gaslighting vast te stellen.
Patrick kan zich hebben vergist en Sanne kan de afspraak verkeerd hebben verstaan. Een patroon wordt aannemelijker wanneer afspraken vaker veranderen en Sanne vervolgens structureel als verward of onbekwaam wordt neergezet.

2. Het gesprek verschuift van de afspraak naar Sannes persoonlijkheid.
In plaats van na te gaan wat er precies is afgesproken, moet Sanne zich verdedigen tegen het verwijt dat zij niet met feedback kan omgaan. Hierdoor blijft de oorspronkelijke vraag onbeantwoord.

3. HR moet feiten, patronen en alternatieve verklaringen onderzoeken.
Denk aan e-mails, agenda’s, eerdere opdrachten, verklaringen van aanwezigen, beoordelingsverslagen en de manier waarop afspraken binnen het team normaal worden vastgelegd. Ook moet worden onderzocht of Patrick dit gedrag bij meerdere werknemers vertoont en of er sprake is van onduidelijke communicatie.

Antwoorden bij casus 3

1. Nee, deze ene reactie is op zichzelf geen gaslighting.
Henk kan werkelijk hebben bedoeld dat het een grap was. De reactie wordt problematischer wanneer hij daarmee de kwetsende gevolgen ontkent en wanneer de familie vervolgens beweert dat de opmerking nooit is gemaakt of dat Ruben zijn waarneming niet kan vertrouwen.

2. De wisselende bevestiging maakt de werkelijkheid onzeker.
Eerst bevestigt zijn zus Rubens herinnering. Later trekt zij die bevestiging gedeeltelijk in. Dat kan door nieuwe informatie komen, maar ook door loyaliteitsdruk. Voor Ruben wordt het daardoor moeilijker om vast te houden aan wat hij zelf heeft gehoord.

3. De opname kan voortkomen uit behoefte aan houvast, maar tast ook vertrouwen en privacy aan.
Ruben probeert mogelijk te controleren of zijn herinnering klopt. Heimelijk opnemen kan echter een nieuwe grensoverschrijding opleveren en het conflict vergroten. Het verklaart niet of de oorspronkelijke opmerking is gemaakt, waarom deze werd ontkend en of dit vaker voorkomt. Beide gedragingen moeten afzonderlijk worden beoordeeld.

Hoe kan iemand zorgvuldig reageren?

Wanneer iemand vermoedt dat gaslighting plaatsvindt, kan het helpen om:
concrete gebeurtenissen en datums op te schrijven;
belangrijke afspraken schriftelijk te bevestigen;
feiten, gevoelens en interpretaties van elkaar te scheiden;
betrouwbare berichten of documenten te bewaren;
een neutrale en deskundige persoon mee te laten kijken;
niet eindeloos te discussiëren over iedere herinnering;
duidelijke grenzen te stellen;
professionele hulp te zoeken wanneer het patroon leidt tot angst, afhankelijkheid of onveiligheid.

Documenteren is bedoeld om overzicht te behouden. Het mag niet worden gebruikt om iemand heimelijk te controleren, te intimideren of publiekelijk te beschadigen.

Bij angst, bedreiging of structurele psychische mishandeling kan advies worden gevraagd aan Veilig Thuis. Dat kan anoniem en zonder direct een melding te doen.

Professionele afbakening
Gaslighting is een veelgebruikte term voor een terugkerende vorm van psychologische beïnvloeding. Niet iedere Nederlandse beroepsorganisatie gebruikt het begrip als een afzonderlijke professionele classificatie. Zij spreken ook over emotionele manipulatie, psychische mishandeling, werkelijkheidsondermijning, intimidatie en dwingende controle.

De kern ligt daarom niet alleen in het etiket, maar in het patroon:
Worden gebeurtenissen structureel verdraaid?
Verliest iemand hierdoor vertrouwen in de eigen waarneming?
Ontstaat er een ongelijkwaardige machtsverhouding?
Is er nog ruimte voor feiten, correctie en verschillende perspectieven?

Pas wanneer naar de herhaling, context en gevolgen wordt gekeken, kan gedrag zorgvuldig worden beoordeeld.

Nederlandse websites die dit onderwerp ondersteunen of bespreken

SlachtofferWijzer – Gaslighting: betekenis, kenmerken en voorbeelden
Slachtofferhulp Nederland – Hulp bij geestelijke mishandeling
Veilig Thuis – Informatie over manipuleren, isoleren en intimideren
Veilig Thuis – Losse signalen verbinden tot een patroon
Movisie – De dynamiek van huiselijk geweld in beeld
Movisie – RelatieWijs: grensoverschrijdend gedrag zorgvuldig beoordelen
Arboportaal – Pesten en buitensluiten op het werk