Narcistisch gedrag en toxische gezinnen

Ik heb besloten om narcistisch gedrag en toxische gezinspatronen als apart onderwerp bespreekbaar te maken. Ook om dat dit als verzoek is gevraagd door iemand die hier meer over wil weten.
Ik wil op een informatieve en begrijpelijke manier verduidelijken hoe bepaalde gedragingen en patronen binnen een gezin kunnen ontstaan en welke gevolgen zij kunnen hebben. 

Daarbij zal ik soms ook kritisch zijn, maar steeds met professionele onderbouwing.
Over dit onderwerp bestaan veel vragen. Bepaalde gedragingen kunnen passen bij narcistische trekken, maar dat betekent nog niet dat iemand een narcistische persoonlijkheidsstoornis heeft. Daarvoor is diagnostisch onderzoek door een bevoegde professional nodig. Iemand mag daarom niet zomaar als narcist worden bestempeld.

Tegelijkertijd kunnen gedragingen ook zonder officiële diagnose controlerend, manipulatief, grensoverschrijdend of emotioneel schadelijk zijn. Zij kunnen onderdeel worden van een toxische gezinsdynamiek en de nodige vraagtekens oproepen. Ook hulpverleners en instanties herkennen zulke patronen niet altijd direct. Zij zien meestal maar een beperkt deel van het gezin, terwijl betrokkenen zich buitenshuis anders kunnen gedragen dan thuis. Daarom is het belangrijk om niet alleen naar losse gebeurtenissen te kijken, maar ook naar terugkerende patronen, machtsverhoudingen, emotionele veiligheid en de gevolgen voor partner en kinderen.

Narcistisch gedrag en toxische gezinnen
Niet ieder moeilijk gezin is automatisch een toxisch gezin. En niet ieder dominant, afstandelijk of egoïstisch persoon heeft een narcistische persoonlijkheidsstoornis.
Toch kunnen bepaalde gedragspatronen binnen relaties en gezinnen diep beschadigend zijn.
Bij narcistisch gedrag draait het vaak om controle, gelijk willen krijgen, weinig ruimte laten voor de gevoelens van de ander, kritiek slecht verdragen en verantwoordelijkheid buiten zichzelf leggen. De buitenwereld kan soms een heel ander beeld zien dan wat er binnen het gezin gebeurt. Naar buiten toe lijkt iemand vriendelijk, betrokken of charmant, terwijl er thuis sprake is van spanning, angst, manipulatie, stiltebehandeling, kleineren of emotionele druk.

In een toxisch gezin ontstaat vaak een onveilige dynamiek. Gevoelens worden niet serieus genomen. Grenzen worden overschreden. Kinderen leren zich aanpassen aan de stemming van de ouder. Ze voelen haarfijn aan wanneer ze stil moeten zijn, wanneer ze moeten pleasen en wanneer ze beter niets kunnen zeggen. Daardoor verliezen kinderen soms het contact met hun eigen gevoelens, wensen en grenzen.
Voor kinderen kan dit grote gevolgen hebben. Zij kunnen buikpijn krijgen, slecht slapen, boos worden, zich terugtrekken, extreem loyaal worden, veel verantwoordelijkheid dragen of juist probleemgedrag laten zien. Vaak is dat gedrag geen “lastig gedrag”, maar een signaal van innerlijke spanning. Een kind laat met gedrag zien wat het nog niet in woorden kan uitleggen.

Bij een scheiding kunnen narcistische en toxische patronen extra zichtbaar worden.
De strijd gaat dan niet meer alleen over de relatie, maar ook over controle, gelijk krijgen, beeldvorming, ouderschap en macht.
Kinderen kunnen klem komen te zitten tussen twee werelden. Ze voelen de spanning tussen hun ouders, ook wanneer niemand iets hardop zegt.
Daarom is het belangrijk om bij scheiding niet alleen te kijken naar afspraken, ouderschapsplannen en omgangsregelingen. Er moet ook gekeken worden naar emotionele veiligheid. Kan een kind vrij van beide ouders houden? Mag een kind zijn eigen gevoelens hebben? Wordt het kind beschermd tegen volwassen conflicten? En durven ouders eerlijk naar hun eigen aandeel te kijken?

Herstel begint bij bewustwording.
Niet door direct met diagnoses te strooien, maar door patronen te herkennen. Waar is sprake van controle? Waar wordt liefde voorwaardelijk? Waar moet een kind zich aanpassen aan de emotionele wereld van een ouder? En waar ontbreekt echte erkenning?

Een gezond gezin is niet perfect.
In ieder gezin worden fouten gemaakt. Het verschil zit in verantwoordelijkheid nemen, herstellen, luisteren en ruimte geven. Waar dat ontbreekt, ontstaat emotionele onveiligheid. Waar dat wordt herkend, kan verandering beginnen.