Van contact naar affaire: hoe grenzen geleidelijk kunnen verschuiven

Vreemdgaan wordt achteraf vaak beschreven alsof er één duidelijk moment was waarop het begon. In werkelijkheid is die grens niet altijd zo scherp.

Een affaire kan beginnen met contact dat op zichzelf helemaal niet problematisch hoeft te zijn:
een collega met wie iemand goed kan praten, een oude bekende die opnieuw contact zoekt;
iemand uit een vriendengroep;
of een persoon met wie online regelmatig berichten worden uitgewisseld.

Het belangrijke verschil ontstaat wanneer niet alleen het contact toeneemt, maar ook de betekenis van dat contact verandert.
Van gewoon contact naar bijzondere aandacht

Veel mensen hebben goede contacten buiten hun relatie.
Dat is normaal en hoeft geen bedreiging voor een relatie te zijn.
De situatie verandert wanneer één persoon steeds belangrijker wordt.

Iemand merkt bijvoorbeeld dat hij of zij:

• uitkijkt naar een volgend bericht;
• persoonlijke gebeurtenissen als eerste aan die persoon wil vertellen;
• bewust mogelijkheden zoekt om contact te hebben;
• steeds meer privézaken bespreekt;
• relatieproblemen met die persoon gaat bespreken;
• bevestiging of troost bij die persoon zoekt;
• teleurgesteld raakt wanneer contact uitblijft.

Daarmee is nog niet automatisch sprake van vreemdgaan.

Wel kan er een verschuiving plaatsvinden:
emotionele energie die eerder vooral binnen de partnerrelatie werd geïnvesteerd, wordt nu ook buiten de relatie geïnvesteerd.

Het ontstaan van een parallelle emotionele ruimte
Een belangrijke volgende stap kan ontstaan wanneer twee mensen samen een persoonlijke wereld ontwikkelen waarvan de vaste partner steeds minder weet.

Er ontstaan bijvoorbeeld eigen grapjes,
vaste contactmomenten,
persoonlijke gesprekken of onderwerpen die bewust niet thuis worden verteld.

Hier wordt geheimhouding belangrijk.
Niet ieder privégesprek is geheimhouding. Mensen hebben binnen een gezonde relatie ook recht op persoonlijke ruimte.
Het verschil ontstaat wanneer informatie bewust wordt achtergehouden omdat iemand verwacht dat de partner anders naar het contact zou kijken wanneer deze alles zou weten.
De vraag wordt dan niet alleen:
"Hebben wij al iets lichamelijk gedaan?"
maar ook:
"Waarom wil ik niet dat mijn partner weet hoe intensief of persoonlijk dit contact werkelijk is?"
Dat is een wezenlijk andere grens.

Wanneer grenzen langzaam verschuiven
Grenzen worden niet altijd in één keer overschreden.
1. Een eerste persoonlijk bericht kan onschuldig voelen.
2. Een volgend gesprek wordt iets intiemer.
3. Daarna wordt over de eigen relatie gesproken.
4. Vervolgens ontstaat geflirt of wordt uitgesproken dat er aantrekkingskracht bestaat.

Iedere afzonderlijke stap kan klein lijken.
Daardoor ontstaat een psychologisch risico: de nieuwe situatie wordt telkens beoordeeld vanuit de vorige stap.
Wat enkele maanden eerder ondenkbaar was, kan daardoor geleidelijk normaal gaan voelen.

Een mogelijke ontwikkeling is:
contact → persoonlijke aandacht → emotionele intimiteit → verwachting → geheimhouding → vergelijking → aantrekkingskracht → verdere grensoverschrijding.

Dit is geen universeel stappenplan.
Affaires kunnen heel verschillend ontstaan en sommige beginnen juist plotseling.
Het model laat vooral zien waarom het te eenvoudig is om vreemdgaan uitsluitend te laten beginnen bij seksueel contact.

De bestaande partner wordt een vergelijking
Wanneer iemand zich emotioneel sterker met een ander gaat verbinden, kan tegelijkertijd een vergelijking ontstaan.

De nieuwe persoon wordt bijvoorbeeld geassocieerd met:
aandacht;
ontspanning;
belangstelling;
humor;
erkenning;
spanning;
seksualiteit;
vrijheid.

De vaste partner kan ondertussen worden geassocieerd met:

• werk;
• vermoeidheid;
• kinderen;
• financiële verplichtingen;
• ziekte;
• conflicten;
• huishoudelijke taken;
• jarenlange verantwoordelijkheden.

Dat is geen gelijkwaardige vergelijking.
De nieuwe persoon wordt nog niet noodzakelijk geconfronteerd met dezelfde dagelijkse belasting die binnen een langdurige relatie aanwezig is.

Daarom moet voorzichtig worden omgegaan met de conclusie:
"Bij deze persoon voel ik mij beter, dus deze relatie past beter bij mij."

Dat gevoel kan werkelijk bestaan. Het bewijst alleen nog niet waardoor het verschil wordt veroorzaakt.

Sociale media kunnen de ontwikkeling versnellen
Digitale communicatie heeft een bijzondere eigenschap: contact kan vrijwel voortdurend plaatsvinden.

Een collega verdwijnt na werktijd normaal gesproken uit beeld. Via WhatsApp, Instagram, Facebook, Signal, Telegram, Snapchat of andere digitale kanalen kan hetzelfde contact 's avonds thuis doorgaan.

Onderzoek naar sociale-media-gerelateerd ontrouwgedrag laat zien dat onder andere flirtend contact, geheime communicatie en intieme of seksuele online gesprekken relevant zijn. 

In een onderzoek onder 338 gehuwde of samenwonende personen uit 176 gezinnen hing meer van dergelijk gedrag samen met lagere relatietevredenheid, meer twijfel over de relatie en bepaalde hechtingskenmerken.
Dat onderzoek bewijst niet dat sociale media vreemdgaan veroorzaken.

Sociale media bieden vooral gelegenheid: contact is snel, privé, herhaalbaar en gemakkelijk mee te nemen van werk naar huis.

Het kantelpunt van privacy naar geheimhouding
Privacy en geheimhouding zijn niet hetzelfde.
Privacy betekent dat iemand een eigen persoonlijke ruimte heeft.
Geheimhouding betekent dat informatie doelbewust buiten het zicht van de partner wordt gehouden omdat bekend of vermoed wordt dat volledige openheid gevolgen kan hebben.

Dat kan zichtbaar worden wanneer iemand bijvoorbeeld:

• een ontmoeting anders omschrijft dan deze werkelijk was;
• de frequentie van contact kleiner voorstelt;
• een bepaalde naam bewust niet noemt;
• vertelt waar hij of zij was, maar weglaat wie aanwezig was;
• bepaalde communicatie verwijdert;
• verschillende mensen verschillende delen van het verhaal vertelt.

Op dat moment ontstaat een tweede probleem naast de mogelijke affaire:
de partners beschikken niet meer over dezelfde informatie over hun eigen relatie.

Waarom één geheim vaak nieuwe geheimen nodig heeft
Geheimhouding kan zichzelf versterken.

Wie één ontmoeting verzwijgt, moet mogelijk later uitleggen waarom hij ergens was.
Wie bepaald contact ontkent, kan vervolgens andere informatie moeten achterhouden om die eerdere ontkenning geloofwaardig te houden.

Zo kan een verschil ontstaan tussen de werkelijkheid en het verhaal dat daarover wordt verteld.

Dit hoeft niet altijd een zorgvuldig gepland dubbelleven te zijn.
Mensen kunnen ook uit angst, schaamte, conflictvermijding of schuldgevoel steeds verder in vermijding terechtkomen.
Maar voor de partner maakt dat een belangrijk verschil niet ongedaan: deze kan alleen beslissingen nemen op basis van de informatie die beschikbaar is.

Angst, schuldgevoel en gezichtsverlies
Een affaire kan botsen met het beeld dat iemand van zichzelf heeft.
Iemand kan zichzelf tegelijkertijd zien als:

• trouwe partner;
• goede ouder;
• betrouwbaar persoon;
• iemand die anderen niet bewust wil beschadigen.

Wanneer het eigen gedrag niet meer bij dat zelfbeeld past, kan psychologische spanning ontstaan.

Daar raakt het proces aan cognitieve dissonantie.
Mensen proberen tegenstrijdigheden tussen overtuigingen en gedrag vaak psychologisch hanteerbaar te maken.

Dat kan bijvoorbeeld gebeuren door het gedrag kleiner te maken:
"Het was alleen appen."

Of door de bestaande relatie sterker als probleem te gaan zien:
"Onze relatie was eigenlijk al heel lang voorbij."

Of door verantwoordelijkheid gedeeltelijk buiten zichzelf te plaatsen:
"Ik kreeg thuis niet wat ik nodig had."

Dat betekent nadrukkelijk niet dat dergelijke uitspraken per definitie onwaar zijn.
Een huwelijk kan daadwerkelijk ernstig beschadigd zijn en iemand kan daadwerkelijk jarenlang ongelukkig zijn geweest.

Het relevante psychologische punt is anders:
wanneer een bepaalde uitleg tegelijkertijd helpt om het eigen gedrag beter met het eigen zelfbeeld te verenigen, is het verstandig ook naar zelfrechtvaardiging te kijken.

Wanneer het verleden opnieuw wordt beoordeeld
Een nieuwe relatie kan ook invloed hebben op de manier waarop iemand naar de oude relatie kijkt.
Conflicten die vroeger één onderdeel van het huwelijk waren, kunnen achteraf centraler worden.
Positieve periodes kunnen minder belangrijk gaan voelen.
Gebeurtenissen kunnen vanuit de huidige situatie opnieuw betekenis krijgen.
Dat betekent niet automatisch dat iemand bewust geschiedenis vervalst.

Het menselijk geheugen is geen videoregistratie.
Herinneringen worden vanuit het heden geïnterpreteerd.
Daarom kunnen twee ex-partners na een scheiding oprecht verschillende verhalen vertellen over hetzelfde huwelijk.

Problematischer wordt het wanneer onzekerheden achteraf als absolute feiten worden gepresenteerd of wanneer een verhaal steeds wordt aangepast om tegenstrijdige informatie buiten beeld te houden.

De sociale omgeving kan het nieuwe verhaal versterken
Ook familie, vrienden en collega's kunnen invloed krijgen.
Zij horen meestal niet iedere gebeurtenis binnen een huwelijk. 

Zij horen wat iemand aan hen vertelt.
Wanneer iemand vooral vertelt over ruzie, eenzaamheid of teleurstelling.

Kan de omgeving daarop reageren met:
"Dan is het misschien beter dat je weggaat."

Die steun kan terecht en goedbedoeld zijn.
Maar de omgeving beschikt mogelijk niet over alle informatie.

Wanneer ondertussen een andere emotionele of romantische relatie bestaat waarvan de omgeving niets weet, beoordeelt zij de situatie op basis van een onvolledig beeld.

Daarom is sociale bevestiging niet automatisch bewijs dat één verklaring voor een relatiebreuk volledig klopt.
En wat gebeurt er met de nieuwe relatie?
Hier ontstaat een belangrijk vervolg dat vaak wordt vergeten.
Een nieuwe relatie blijft niet eeuwig nieuw.
Wanneer partners uiteindelijk samen verdergaan, komen gewone levensvragen terug:

• werk;
• huishouden;
• geld;
• ziekte;
• familie;
• kinderen;
• seksualiteit;
• vermoeidheid;
• onderlinge irritaties;
• verantwoordelijkheid.

De vergelijking verandert daardoor.
De persoon die aanvankelijk vooral werd verbonden met ontspanning en aandacht wordt uiteindelijk ook een partner met behoeften, verwachtingen en beperkingen.
Dat betekent niet dat een relatie die uit een affaire is ontstaan noodzakelijk mislukt.
Het betekent wel dat nieuwheid geen permanente relatie-eigenschap is.

Als onderliggende persoonlijke of relationele patronen niet worden onderzocht, kunnen bepaalde problemen opnieuw zichtbaar worden.
Daar sluit het onderzoek van Knopp en collega's bij aan. Hun longitudinale onderzoek onder 484 volwassenen liet zien dat deelnemers die in de eerste onderzochte relatie seksuele betrokkenheid buiten de relatie rapporteerden, ongeveer drie keer zo vaak opnieuw dergelijke betrokkenheid rapporteerden in hun volgende relatie.

Dat betekent niet:
"Eens vreemdgegaan, altijd vreemdgaan."
Het betekent:
eerder gedrag kan een risicofactor zijn voor later gedrag.

Waarom iemand wel of niet opnieuw vreemdgaat, kan uit dit ene onderzoek niet worden afgeleid.

Waar ligt uiteindelijk de verantwoordelijkheid?
Relatieproblemen kunnen worden onderzocht.
Ziekte kan worden meegenomen.
Overbelasting kan worden begrepen.
Emotionele afstand kan worden verklaard.

Een nieuwe verliefdheid kan eveneens psychologisch worden onderzocht.
Maar verklaren is niet hetzelfde als verantwoordelijkheid wegnemen.

Juist daar ligt een belangrijk onderscheid.
"Waarom ontstond dit?"   is een andere vraag dan      "Hoe ben ik vervolgens met die situatie omgegaan?"

Iemand kan weinig controle hebben over het ontstaan van aantrekkingskracht.
Er bestaat wel verantwoordelijkheid voor wat iemand vervolgens met die aantrekkingskracht doet: grenzen stellen, openheid zoeken, afstand nemen, het bestaande huwelijk bespreekbaar maken, professionele hulp zoeken, de relatie beëindigen of ervoor kiezen het contact heimelijk verder te ontwikkelen.

Daarom is het bij vreemdgaan onvoldoende om alleen naar de affaire te kijken.
Het volledige proces ervoor én de keuzes erna vertellen veel meer.

Zelfreflectievraag
Wanneer u merkt dat iemand buiten uw relatie emotioneel steeds belangrijker wordt, op welk moment zou u voor uzelf erkennen dat een grens begint te verschuiven, ook wanneer er lichamelijk nog niets is gebeurd?

Gewetensvraag
Als iemand in uw omgeving een verborgen emotionele of lichamelijke relatie heeft terwijl een partner en eventueel kinderen nog uitgaan van een bestaande gezinswerkelijkheid, helpt u die persoon dan het geheim te beschermen, blijft u buiten de situatie of spreekt u die persoon aan op de verantwoordelijkheid voor de gevolgen van zijn of haar keuzes?

Nederlandse websites die dit artikel ondersteunen

Nederlandse Vereniging voor Relatie- en Gezinstherapie (NVRG) – Wat is systeemtherapie?
De NVRG beschrijft hoe relatieproblemen niet losstaan van de sociale en relationele context. Er wordt gekeken naar interactiepatronen, communicatie, de invloed van partners, gezin, werk en andere mensen uit de omgeving. Dit ondersteunt de systemische benadering in dit artikel.
https://www.nvrg.nl/clienten/wat-is-systeemtherapie

NVRG – Publicaties en wetenschappelijke onderbouwing systeemtherapie
Hier zijn onder andere het rapport Systeemtherapie: wetenschappelijke evidentie en de factsheet over systeemtherapie bij kinderen, jeugdigen en volwassenen te vinden.
https://www.nvrg.nl/publicaties

Nederlands Jeugdinstituut (NJi) – Scheiding
Informatie over de invloed van een scheiding en langdurige spanningen binnen het gezin op kinderen en ouders.
https://www.nji.nl/kennis/scheiding

NJi – Wat doet een scheiding met een kind?
Beschrijft onder andere hoe kinderen op verschillende leeftijden kunnen reageren op spanningen, veranderingen, onzekerheid en een scheiding van hun ouders.
https://www.nji.nl/kennis/scheiding/wat-doet-een-scheiding-met-een-kind

NJi – Hoe gedraag je je bij een scheiding naar je kinderen toe?
Ondersteunt het gedeelte over ouderlijke verantwoordelijkheid, emotionele veiligheid, conflicten en het voorkomen dat kinderen tussen hun ouders terechtkomen.
https://www.nji.nl/kennis/scheiding/hoe-gedraag-je-je-bij-een-scheiding-naar-je-kinderen-toe

NJi – Hoe ga je in gesprek met kinderen van ouders die scheiden?
Beschrijft onder andere loyaliteitsconflicten en waarom het belangrijk is dat kinderen niet het gevoel krijgen dat zij tussen hun ouders moeten kiezen.
https://www.nji.nl/kennis/scheiding/hoe-ga-je-in-gesprek-met-kinderen-van-ouders-die-scheiden

Het wetenschappelijke onderzoek uit dit artikel
Knopp, K., Scott, S., Ritchie, L., Rhoades, G. K., Markman, H. J. & Stanley, S. M. (2017).
Once a Cheater, Always a Cheater? Serial Infidelity Across Subsequent Relationships.
Archives of Sexual Behavior, 46, 2301–2311.
Dit is het onderzoek dat in het artikel wordt aangehaald bij de vraag of eerder vreemdgaan samenhangt met vreemdgaan in een volgende relatie.
De onderzoekers volgden 484 volwassenen over twee opeenvolgende relaties. De deelnemers maakten deel uit van een longitudinaal onderzoek en vulden gedurende meerdere jaren herhaaldelijk vragenlijsten in. Mensen die in de eerste onderzochte relatie seksuele betrokkenheid buiten de relatie rapporteerden, hadden ongeveer drie keer zoveel kans dit ook in de volgende relatie te rapporteren.
Het onderzoek bewijst dus niet: eens vreemdgaan, altijd vreemdgaan.
Het ondersteunt wel de conclusie dat eerder vreemdgaan een duidelijke risicofactor voor herhaling kan zijn.

Website van het wetenschappelijke artikel (DOI):
https://doi.org/10.1007/s10508-017-1018-1

Onderzoek naar sociale media en ontrouw
McDaniel, B. T., Drouin, M. & Cravens, J. D. (2017).
Do You Have Anything to Hide? Infidelity-Related Behaviors on Social Media Sites and Marital Satisfaction.
Computers in Human Behavior, 66, 88–95.
Dit onderzoek sluit aan bij het gedeelte over sociale media, digitale communicatie, geheimhouding en online gedrag dat grenzen binnen een relatie kan overschrijden.
Het onderzoek keek naar ontrouwgerelateerd gedrag via sociale media bij gehuwde en samenwonende personen en onderzocht onder andere de relatie met relatietevredenheid en onzekerheid over de relatie.

Wetenschappelijk artikel:
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5400109/

Literatuur voor verdere verdieping

• Knopp, K. e.a. (2017). Once a Cheater, Always a Cheater? Serial Infidelity Across Subsequent Relationships.
• McDaniel, B. T., Drouin, M. & Cravens, J. D. (2017). Do You Have Anything to Hide? Infidelity-Related Behaviors on Social Media Sites and Marital Satisfaction.
• Glass, S. P. (2003). Not “Just Friends”: Rebuilding Trust and Recovering Your Sanity After Infidelity.
• Festinger, L. (1957). A Theory of Cognitive Dissonance.
• Gottman, J. M. & Silver, N. The Seven Principles for Making Marriage Work.