Autoritair gedrag

Wanneer een heel gezin zich aan één persoon aanpast

Waarom blijven sommige gezinnen jarenlang functioneren volgens de wensen, regels en verwachtingen van één persoon?
Waarom wordt bepaald gedrag nauwelijks ter discussie gesteld, terwijl anderen voortdurend rekening moeten houden met mogelijke reacties?
En wat gebeurt er wanneer iemand besluit niet langer mee te bewegen?

Autoritair gedrag staat zelden volledig los van de omgeving waarin het plaatsvindt.
Wanneer dominante gedragspatronen langdurig aanwezig zijn, kunnen binnen gezinnen, families en andere relaties vaste omgangsvormen ontstaan die moeilijk te doorbreken zijn.
Niet alleen het gedrag van de dominante persoon verdient daarom aandacht, maar ook de manier waarop de omgeving daarop heeft leren reageren.

Wanneer aanpassen een gewoonte wordt
Binnen een gezin kunnen mensen geleidelijk leren welke onderwerpen beter vermeden kunnen worden, wanneer zij hun mening moeten inslikken en welke beslissingen gevoelig liggen.

Dat hoeft niet altijd door openlijke dreiging te gebeuren.
Soms zijn eerdere ervaringen met boosheid, afwijzing, kritiek of langdurige spanningen voldoende om toekomstige confrontaties te vermijden.

Een gezinslid denkt bijvoorbeeld vooraf na over hoe een ander zal reageren.
Een partner stelt een gesprek uit.
Een volwassen kind vertelt bepaalde zaken niet meer.
Familieleden bespreken onderling wat zij wel en niet kunnen zeggen.

Wat begint als het voorkomen van spanningen, kan uiteindelijk een vast gedragspatroon worden.
De opvallende tegenstelling is dat iemand niet voortdurend controle hoeft uit te oefenen wanneer anderen inmiddels hebben geleerd zichzelf te begrenzen.

De onzichtbare regels binnen een gezin
In sommige gezinnen ontstaan ongeschreven regels die bepalen hoe familieleden zich tegenover elkaar gedragen.

Bijvoorbeeld:

• Over bepaalde onderwerpen wordt niet gesproken.
• Kritiek op één gezinslid wordt als respectloos ervaren.
• De gevoelens van één persoon krijgen structureel voorrang.
• Conflicten worden vermeden in plaats van opgelost.
• Wie grenzen stelt, krijgt het verwijt dat diegene problemen veroorzaakt.
• De familie verwacht dat iedereen zich aanpast om de onderlinge rust te bewaren.

Deze patronen kunnen ertoe leiden dat gezinsleden steeds minder ruimte ervaren om zelfstandig keuzes te maken.
Vanuit systeemgericht denken is vooral de wisselwerking belangrijk: gedrag van de ene persoon beïnvloedt de reacties van anderen, waarna die reacties het oorspronkelijke patroon kunnen versterken.
Dat betekent niet dat iedereen evenveel macht of verantwoordelijkheid draagt.

Degene die druk uitoefent, blijft verantwoordelijk voor dat gedrag.
Dat anderen zich aanpassen, maakt hen niet verantwoordelijk voor de druk die zij ondervinden.

Waarom wordt dominant gedrag soms beschermd?
Een belangrijk psychologisch mechanisme is dat mensen vaak behoefte hebben aan verbondenheid, voorspelbaarheid en het behoud van bestaande relaties.
Daardoor kan het aantrekkelijk lijken om moeilijke onderwerpen niet te bespreken.

Binnen families kan bijvoorbeeld worden gezegd:
'Zo is hij nu eenmaal.'
'Je weet toch hoe zij reageert?'
'Maak er niet zo'n probleem van.'
'We willen gewoon geen ruzie.'

Dergelijke uitspraken kunnen bedoeld zijn om spanningen te verminderen.
Maar wanneer ze structureel worden gebruikt om schadelijk gedrag niet te hoeven bespreken, kan vermijding een beschermingsmechanisme voor de bestaande machtsverhouding worden.
Het oorspronkelijke probleem verdwijnt dan niet.
Het wordt vooral minder zichtbaar.

Hier ontstaat een morele vraag:
wordt de rust binnen de familie werkelijk beschermd,
of wordt vooral voorkomen dat iemand verantwoordelijkheid moet nemen?

Wat leren kinderen van deze verhoudingen?
Kinderen leren niet alleen van wat volwassenen vertellen. Ze leren ook door te observeren hoe volwassenen met elkaar omgaan.
Wanneer een kind opgroeit in een omgeving waarin tegenspraak voortdurend negatieve gevolgen heeft, kan het leren om eigen gevoelens en grenzen minder gemakkelijk uit te spreken.

Het Nederlands Jeugdinstituut beschrijft:  dat een autoritaire opvoedstijl, waarin veel controle en weinig overleg centraal staan, kan samengaan met minder zelfvertrouwen en geremd gedrag bij kinderen.

Ook kunnen kinderen verschillende manieren ontwikkelen om met spanning om te gaan.
Het ene kind wordt sterk gehoorzaam en conflict vermijdend.
Een ander gaat zich verzetten.
Weer een ander probeert voortdurend de stemming binnen het gezin te beïnvloeden.

Deze reacties zijn geen vaste persoonlijkheidstypen en voorspellen niet automatisch hoe iemand zich later zal gedragen.
Wel laat dit zien waarom de opvoedomgeving belangrijk is voor de ontwikkeling van zelfstandigheid, zelfvertrouwen en relationele vaardigheden.
Een kind dat vooral leert hoe het conflicten moet vermijden, krijgt mogelijk onvoldoende ruimte om te oefenen met het op een gezonde manier aangaan van conflicten.

Wat gebeurt er wanneer iemand niet meer meedoet?
Een bestaande gezinsdynamiek kan onder druk komen te staan wanneer één gezinslid zich anders gaat gedragen.
Bijvoorbeeld wanneer een volwassen kind zelfstandiger wordt, een partner grenzen stelt of een familielid weigert zich nog langer aan ongeschreven regels te houden.

Dat kan verschillende reacties oproepen.
Sommige familieleden proberen de nieuwe situatie te begrijpen. Anderen ervaren de verandering als bedreigend of verstorend.
Er kunnen verwijten ontstaan, zoals dat iemand veranderd is, ondankbaar is of de familie uit elkaar drijft.

Psychologisch gezien hoeft dit niet te betekenen dat degene die grenzen stelt daadwerkelijk het probleem veroorzaakt.
Het kan ook betekenen dat een jarenlang bestaande verhouding verandert en dat anderen moeite hebben om hun eigen gedrag daarop aan te passen.

De centrale vraag is dan: waarom wordt degene die een grens stelt soms sterker aangesproken dan degene wiens gedrag aanleiding gaf tot die grens?

De overeenkomst met narcistische en andere persoonlijkheidstrekken
Binnen dergelijke gezinsdynamieken kunnen gedragingen voorkomen die ook worden gezien bij narcistische of andere persoonlijkheidstrekken.
Denk aan een sterke behoefte aan controle, moeite met kritiek, het niet erkennen van de behoeften van anderen of het consequent buiten zichzelf leggen van verantwoordelijkheid.

Bij narcistische persoonlijkheidsproblematiek  kunnen vooral superioriteitsgevoelens, behoefte aan bewondering en problemen met empathie een rol spelen.
Bij dwangmatige persoonlijkheidstrekken   kunnen starheid, perfectionisme en controle behoefte opvallen.

Toch is het belangrijk onderscheid te maken tussen autoritair gedrag, narcistische trekken en een persoonlijkheidsstoornis.

Niet iedereen die zijn omgeving domineert, heeft een persoonlijkheidsstoornis. En niet ieder conflict binnen een gezin is het gevolg van narcisme.
Wat wél onderzocht kan worden, is of sprake is van langdurige, starre en schadelijke patronen waarbij iemand weinig ruimte laat voor de autonomie en gevoelens van anderen.
Daarvoor is geen diagnose nodig om het gedrag bespreekbaar te maken.

Wanneer wordt het psychologisch schadelijk?
Niet iedere strenge of dominante omgangsvorm is psychisch geweld.
De situatie wordt ernstiger wanneer sprake is van een terugkerend patroon van intimidatie, vernedering, isolatie, dreiging of controle, waardoor iemand steeds minder vrijheid ervaart.

Veilig Thuis beschrijft:  dit bij dwingende controle als een patroon waarin macht en afhankelijkheid geleidelijk toenemen.

Juist de samenhang tussen verschillende gedragingen is belangrijk.
Een enkele ruzie zegt minder dan een langdurige situatie waarin iemand uit angst voortdurend het eigen gedrag aanpast.
Daarom verdient niet alleen de vraag aandacht wat iemand doet, maar ook wat anderen daardoor niet meer durven, mogen of kunnen.

De morele kern – Wanneer wordt zwijgen medewerking aan het patroon?
Binnen gezinnen en families wordt loyaliteit vaak beschouwd als een belangrijke waarde.
Maar loyaliteit betekent niet dat iemand alles moet accepteren.

Respect voor ouders, familieleden of partners verplicht niemand om vernedering, intimidatie of voortdurende controle te verdragen.
Wanneer familieleden schadelijk gedrag herkennen, maar het blijven rechtvaardigen met de uitspraak dat iemand nu eenmaal zo is, kan dat bijdragen aan het voortbestaan van het probleem.
Dat maakt angstige, afhankelijke of geïntimideerde gezinsleden niet medeverantwoordelijk voor hun eigen onveiligheid. 

Van mensen die wél vrij en veilig kunnen handelen, mag echter worden gevraagd dat zij niet automatisch de bestaande machtsverhouding beschermen.
Want familiebanden geven niemand het recht om de vrijheid, waardigheid of zelfstandigheid van anderen ondergeschikt te maken aan de eigen behoefte aan controle.

Misschien ligt de belangrijkste vraag daarom niet bij de persoon die zich jarenlang heeft aangepast.
Maar bij de omgeving die gewend is geraakt aan die aanpassing.
Wat zegt het over een gezin wanneer het stellen van een gezonde grens als een groter probleem wordt beschouwd dan het gedrag dat die grens noodzakelijk maakte?

Nederlandse professionele bronnen

1. Nederlands Jeugdinstituut – Verschillende opvoedstijlen
Over autoritaire opvoeding, controle, zelfstandigheid en de ontwikkeling van kinderen.
https://www.nji.nl/kennis/opvoeden-ouderschap/verschillende-opvoedstijlen-overzicht

2. Nederlands Jeugdinstituut – Invloed van de opvoedomgeving
Over de wisselwerking tussen de gezinsomgeving, het gedrag van kinderen en zichzelf versterkende patronen.
https://www.nji.nl/onze-visie-op/opvallend-gedrag-bij-jonge-kinderen-0-6/invloed-van-de-opvoedomgeving

3. Veilig Thuis – Dwingende controle
Over schadelijke patronen van macht, controle, intimidatie, manipulatie en afhankelijkheid.
https://www.veiligthuis.nl/nl/dwingendecontrole

4. Trimbos-instituut – Persoonlijkheidsstoornissen
Over langdurige persoonlijkheidspatronen, diagnostiek en de verschillende soorten persoonlijkheidsproblematiek.
https://www.trimbos.nl/kennis/ouderenpsychiatrie-nkop/persoonlijkheidsstoornissen-ouderen/