De morele kern 

Wat is een belofte nog waard als zij alleen geldt wanneer het gemakkelijk is?

Iedereen heeft het recht om een relatie te beëindigen.
Niemand kan worden verplicht in een huwelijk te blijven waarin liefde, vertrouwen of veiligheid verloren zijn gegaan.
Maar het recht om een relatie te beëindigen, geeft niemand automatisch het morele gelijk over de manier waarop dat gebeurt.

Daar begint een ongemakkelijke vraag die in discussies over relaties, scheidingen en persoonlijk geluk gemakkelijk wordt vermeden.
Wat willen wij onze kinderen eigenlijk leren over liefde, trouw, eerlijkheid, verantwoordelijkheid en het aangaan van een relatie, als wij diezelfde waarden ter discussie stellen zodra ze iets van onszelf vragen?

We leren kinderen dat liefde meer is dan iemand aardig vinden.
Dat je rekening houdt met de gevoelens van anderen, eerlijk bent, afspraken nakomt, problemen bespreekt en verantwoordelijkheid neemt wanneer je iemand pijn hebt gedaan

We vertellen hun dat vertrouwen belangrijk is.
Dat je niet moet liegen.
Dat je iemand niet achter zijn of haar rug om mag bedriegen.
Dat je moeilijke situaties niet oplost door ze te verbergen.

Maar wat gebeurt er wanneer volwassenen in hun eigen relaties andere regels gaan hanteren?
Wanneer ontevredenheid een verklaring wordt voor geheimhouding.
Wanneer verminderde intimiteit een argument wordt voor ontrouw.
Wanneer moeilijke gesprekken worden vermeden, terwijl ondertussen met iemand anders een nieuwe toekomst wordt opgebouwd.
Wanneer de oorspronkelijke partner nog handelt vanuit verbondenheid en trouw, zonder te weten dat de ander die verbondenheid feitelijk al heeft losgelaten.
Welke betekenis hebben onze waarden dan nog als wij ze wel aan kinderen onderwijzen, maar voor onszelf uitzonderingen creëren?

Voor- en tegenspoed – Wat hebben we eigenlijk beloofd?
Bij een huwelijk spreken mensen de woorden uit:   'In voor- en tegenspoed,   in ziekte en gezondheid,   tot de dood ons scheidt.'

Die woorden zijn geen garantie dat een huwelijk altijd zal blijven bestaan.

Ze verplichten niemand om:
mishandeling,
vernedering
of een onveilige relatie te verdragen.

Maar ze zijn ook niet betekenisloos.
Wie een trouwbelofte aflegt, spreekt niet uitsluitend een verlangen uit om samen gelukkig te zijn wanneer het leven gemakkelijk verloopt. 

De belofte verwijst juist naar verbondenheid wanneer omstandigheden veranderen, wanneer:
ziekte het dagelijks leven ontregelt,
wanneer kinderen veel aandacht vragen,
wanneer vermoeidheid de intimiteit aantast
of wanneer financiële zorgen en overbelasting de relatie onder druk zetten.

Als trouw alleen betekenis heeft zolang beide partners:
gezond,
aantrekkelijk,
beschikbaar,
ontspannen
en gelukkig zijn.

Wat is dan nog het verschil tussen een trouwbelofte en een voorwaardelijke afspraak die vervalt zodra het leven moeilijk wordt?

Juist in tegenspoed wordt zichtbaar wat mensen onder verbondenheid verstaan.
Dat betekent niet dat iedere relatie gered kan worden.
Soms raken partners werkelijk van elkaar verwijderd.
Soms zijn problemen ernstig, langdurig of niet meer herstelbaar.
Soms is beëindiging de meest verantwoorde keuze.

Maar tussen 'het is moeilijk geworden'   en    'er is geen andere mogelijkheid meer'   ligt een wereld van vragen die niet vanzelf verdwijnen.

Zijn de problemen werkelijk besproken?
Hebben beide partners begrepen wat er speelde?
Zijn  ziekte, overbelasting, verlies van draagkracht, emotionele afstand en veranderende levensomstandigheden serieus onderzocht?
Hebben beiden daadwerkelijk de gelegenheid gekregen om te begrijpen wat er misging en of herstel nog mogelijk was?

En wanneer dat niet is gebeurd, hoe zorgvuldig is dan de conclusie dat de relatie onherstelbaar was?

Een relatie kan eindigen ondanks serieuze pogingen tot herstel.
Maar wie herstel nooit werkelijk heeft onderzocht, kan niet zonder meer beweren dat herstel onmogelijk was.
Een verklaring is geen rechtvaardiging
Dit onderscheid is moreel essentieel.

Relatieproblemen kunnen verklaren waarom iemand zich ongelukkig, eenzaam, afgewezen of emotioneel uitgeput voelt. Ziekte, chronische vermoeidheid, verminderde intimiteit, langdurige spanningen en vastgelopen communicatie kunnen begrijpelijk maken waarom gevoelens veranderen.

Maar begrijpen waarom iemand ongelukkig is, betekent niet dat daarmee iedere manier om aan dat ongeluk te ontsnappen gerechtvaardigd wordt.
Wie zegt:   'Ik voelde mij al jaren niet meer gelukkig',     kan een oprechte ervaring beschrijven.

Maar daarmee is nog niet beantwoord
waarom eerlijkheid werd vermeden.
Waarom moeilijke gesprekken niet werden gevoerd.
Waarom belangrijke informatie werd achtergehouden.
Waarom bestaande afspraken werden geschonden.
Of waarom een nieuwe relatie kon ontstaan terwijl de oorspronkelijke partner nog vertrouwde op de verbondenheid die tussen beiden bestond.

Een verklaring beantwoordt de vraag waarom gedrag kan zijn ontstaan.
Een rechtvaardiging moet beantwoorden waarom dat gedrag, gezien de omstandigheden, moreel aanvaardbaar was.
Dat iemand een reden had om ongelukkig te zijn, betekent niet dat diegene daarmee het recht kreeg om een ander te misleiden.
En de uitspraak   'Onze relatie was eigenlijk al voorbij'   wordt bijzonder problematisch wanneer slechts één partner dat wist.

Want hoe kan iemand een eerlijke keuze maken over zijn huwelijk wanneer essentiële informatie over dat huwelijk voor hem verborgen blijft?
Hoe kan iemand verantwoordelijkheid nemen voor problemen waarvan de werkelijke omvang nooit is besproken?
Hoe kan iemand proberen een relatie te herstellen wanneer de ander ondertussen al bezig is een toekomst buiten die relatie op te bouwen?

Wie de ander de waarheid onthoudt, ontneemt diegene niet alleen informatie, maar mogelijk ook de gelegenheid om zelf bewust en gelijkwaardig te beslissen over de toekomst.

Wanneer persoonlijk geluk de maatstaf voor alles wordt
Persoonlijk geluk is belangrijk. Niemand hoeft zijn leven uitsluitend in dienst van een ander te stellen.
Maar er ontstaat een moreel probleem wanneer het eigen geluk wordt gebruikt als algemene rechtvaardiging voor gedrag waarvan de gevolgen vooral door anderen worden gedragen.
'Ik moest voor mezelf kiezen.'
'Ik had ook recht op geluk.'
'Het huwelijk was toch al niet goed.'
'Het is nu eenmaal zo gelopen.'

Deze uitspraken kunnen oprechte ervaringen of begrijpelijke keuzes beschrijven.
Maar zij beantwoorden niet automatisch de vraag welke verantwoordelijkheid iemand draagt voor de manier waarop die keuzes tot stand kwamen.
Juist hier kan cognitieve dissonantie een rol spelen.

Wanneer iemand zichzelf ziet als eerlijk, betrouwbaar en liefdevol, maar gedrag vertoont dat daarmee botst, kan psychologisch ongemak ontstaan. 

Dat ongemak kan aanleiding zijn tot zelfonderzoek, erkenning en herstel. Het kan ook worden verminderd door gebeurtenissen anders te verklaren, het eigen aandeel kleiner te maken of de verantwoordelijkheid vooral bij de ander te leggen.

Dan kan   'Ik voelde mij niet meer gezien'    ongemerkt veranderen in    'Daarom kon ik niet anders.'
En   'Ik heb iemand anders ontmoet'   in    'Dat bewijst dat mijn vorige relatie niet goed was.'

Maar een nieuwe verliefdheid bewijst niet dat een eerdere relatie nooit waardevol was. Evenmin bewijst zij dat die relatie hersteld had kunnen worden.
Een nieuwe relatie kan werkelijk liefdevol zijn en toch een ontstaansgeschiedenis hebben waarvoor verantwoordelijkheid genomen moet worden.
Oprechte gevoelens in het heden wissen niet automatisch uit welke keuzes in het verleden zijn gemaakt. Een nieuwe start is geen morele kwijtschelding.

Wat leren onze kinderen over liefde?
Hier wordt de vraag groter dan het huwelijk zelf.
Kinderen leren niet alleen door wat volwassenen uitleggen. Zij leren ook door te observeren hoe volwassenen omgaan met teleurstelling, ziekte, conflicten, verlies, verleiding en verantwoordelijkheid.

Wij vertellen kinderen dat liefde betekent dat je voor elkaar zorgt.
Maar laten wij hun ook zien dat zorg belangrijk blijft wanneer iemand ziek wordt, minder kan bijdragen of tijdelijk niet de partner kan zijn die hij of zij vroeger was?

Wij leren kinderen dat communicatie belangrijk is.
Maar laten wij hun zien hoe je moeilijke gesprekken voert, ook wanneer de waarheid ongemakkelijk is en de uitkomst onzeker?

Wij vertellen kinderen dat eerlijkheid de basis is van vertrouwen.
Maar laten wij hun zien dat eerlijkheid ook geldt wanneer openheid persoonlijke gevolgen heeft?

Wij leren kinderen dat je verantwoordelijkheid moet nemen voor fouten.
Maar laten wij hun ook zien hoe volwassenen hun eigen aandeel erkennen, zonder onmiddellijk naar omstandigheden of het gedrag van de ander te wijzen?

En wij vertellen kinderen dat trouw waardevol is.
Maar wat laten wij hun zien wanneer trouw in de praktijk wordt behandeld als iets dat ophoudt zodra iemand elders meer geluk verwacht?

Als kinderen voortdurend horen wat liefde behoort te zijn, maar in het gedrag van volwassenen iets anders waarnemen, welke les blijft dan uiteindelijk hangen?
Dat liefde verantwoordelijkheid vraagt?
Of dat verantwoordelijkheid ondergeschikt wordt zodra het eigen verlangen verandert?

Dat problemen bespreekbaar gemaakt moeten worden?
Of dat vermijden voldoende is zolang de gevolgen pas later zichtbaar worden?

Dat beloften betekenis hebben?
Of dat beloften vooral mooie woorden zijn voor de momenten waarop alles goed gaat?

Wanneer kinderen de gevolgen moeten leren accepteren
Na een scheiding wordt kinderen vaak uitgelegd dat gezinnen kunnen veranderen, dat beide ouders verder mogen met hun leven en dat kinderen geen verantwoordelijkheid dragen voor de relatieproblemen van volwassenen.
Die uitleg is belangrijk.
Kinderen mogen nooit verantwoordelijk worden gemaakt voor het behouden of herstellen van het huwelijk van hun ouders. Zij hoeven evenmin te beslissen wie moreel gelijk heeft.

Maar daarmee ontstaat een andere, ongemakkelijke vraag.
Wat gebeurt er wanneer vooral van kinderen wordt verwacht dat zij leren omgaan met de gevolgen, terwijl onvoldoende wordt onderzocht hoe volwassenen die gevolgen hebben veroorzaakt, vergroot of in stand gehouden?
Een kind kan leren dat het van beide ouders mag houden. Dat verdriet normaal is. Dat een nieuwe gezinssituatie tijd nodig heeft.
Maar wanneer volwassenen blijven zwijgen, elkaar negatief blijven neerzetten, verantwoordelijkheden ontwijken of signalen van kinderen onvoldoende serieus nemen, verdwijnt die belasting niet automatisch door goede begeleiding.

Hulpverlening kan kinderen helpen gevoelens te begrijpen en veranderingen te verwerken. Maar begeleiding mag nooit worden verward met het oplossen van iedere onderliggende oorzaak.
Een kind leren omgaan met een pijnlijke werkelijkheid is niet hetzelfde als onderzoeken of volwassenen die werkelijkheid onnodig pijnlijk blijven maken.
Juist daarom moeten de belangen van kinderen meer betekenen dan alleen het organiseren van een nieuwe situatie.

Het vraagt ook dat volwassenen hun eigen gedrag blijven onderzoeken, hun conflicten niet bij kinderen neerleggen, betrouwbaar handelen en ruimte bieden aan gevoelens die niet passen bij het verhaal dat zij zelf over hun keuzes vertellen.

Wat betekent volwassenheid werkelijk?
Volwassenheid betekent niet dat iemand nooit fouten maakt.
Niet dat gevoelens nooit veranderen.
Niet dat ieder huwelijk moet blijven bestaan.
En evenmin dat iemand zijn eigen geluk altijd moet opofferen.
Maar volwassenheid betekent wel dat persoonlijke vrijheid samengaat met verantwoordelijkheid.

Dat iemand moeilijke waarheden niet uitsluitend bespreekt wanneer ze in zijn voordeel zijn.
Dat iemand kan erkennen dat de ander tekortkomingen had, zonder daarmee zijn eigen gedrag automatisch te rechtvaardigen.
Dat iemand kan zeggen:  'Ik was ongelukkig',    en tegelijkertijd: '  De manier waarop ik daarmee ben omgegaan, was niet op ieder punt verantwoord.'
Dat iemand een nieuwe toekomst kan opbouwen zonder daarvoor de waarde van het verleden te hoeven ontkennen.
En dat iemand bereid is de gevolgen van eigen keuzes serieus te nemen, ook wanneer die gevolgen niet meer ongedaan kunnen worden gemaakt.

Het verschil tussen volwassenheid en zelfrechtvaardiging wordt niet zichtbaar wanneer iemand voor zijn eigen geluk kiest, maar wanneer diegene bereid is verantwoordelijkheid te nemen voor wat die keuze anderen heeft gekost — ook als erkenning daarvan het eigen verhaal minder gunstig maakt.
Want verantwoordelijkheid eindigt niet wanneer een relatie eindigt.

Trouw aan een voormalige partner hoeft niet te betekenen dat de romantische relatie wordt voortgezet.
Maar eerlijkheid, respect en zorgvuldigheid verliezen niet automatisch hun betekenis zodra het huwelijk juridisch is ontbonden.
En wie kinderen heeft, blijft verantwoordelijk voor de manier waarop zijn of haar keuzes doorwerken in hun leven.

De gewetensvraag
Als wij onze kinderen leren dat liefde betekent dat je voor elkaar zorgt, dat trouw ook in moeilijke tijden betekenis heeft, dat beloften verantwoordelijkheid scheppen, dat eerlijkheid belangrijker is dan gemak en dat problemen besproken moeten worden in plaats van verborgen, met welk moreel gezag verwachten wij dan dat zij deze waarden later serieus nemen wanneer wij als volwassenen onze eigen uitzonderingen creëren, ons gedrag rechtvaardigen met het recht op persoonlijk geluk en vervolgens verlangen dat anderen de gevolgen accepteren?

En wanneer wij uitleggen dat onze keuzes voortkwamen uit ongelukkige omstandigheden, leren wij onze kinderen dan werkelijk het verschil tussen een verklaring en een rechtvaardiging?
Of leren wij hun dat een overtuigend verhaal voldoende is om verantwoordelijkheid te ontlopen?

Misschien is de moeilijkste vraag daarom niet of iemand het recht had om een relatie te beëindigen.
Maar of diegene bereid was eerlijk te onderzoeken wat er werkelijk speelde, welke mogelijkheden nog bestonden, welke verantwoordelijkheid zelf werd gedragen en welke schade door andere keuzes mogelijk voorkomen had kunnen worden.
Want als wij onze kinderen leren dat liefde meer is dan een gevoel, maar zelf handelen alsof liefde ophoudt zodra zij inspanning, eerlijkheid, opoffering of verantwoordelijkheid vraagt, wat hebben wij hun dan werkelijk geleerd?

Dat liefde een belofte is die ook in moeilijke tijden betekenis heeft?
Of dat liefde vooral een belofte is zolang zij ons gelukkig maakt?

En uiteindelijk:
Als wij onze kinderen willen leren hoe zij later zorgvuldig met het hart, het vertrouwen en het leven van een ander moeten omgaan, durven wij dan ons eigen gedrag langs precies dezelfde morele maatstaf te leggen?