Contextafhankelijk gedrag

Mensen gedragen zich niet in iedere situatie hetzelfde. 

Gedrag wordt mede beïnvloed door de omgeving, de aanwezige personen, sociale verwachtingen, machtsverhoudingen en mogelijke consequenties.
Daarom kan iemand tijdens een conflict met een partner ander gedrag laten zien dan tegenover collega's, vrienden, familie of een hulpverlener.
Dat verschil is op zichzelf normaal. 

Het wordt anders wanneer problematisch gedrag steeds in bepaalde situaties of tegenover dezelfde personen terugkomt, terwijl anderen die kant van iemand nauwelijks of nooit te zien krijgen.

De situatie verandert het gedrag
Stel dat iemand thuis tijdens een conflict schreeuwt, kleineert of intimideert. Zodra er bezoek binnenkomt, verandert de toon en wordt het gesprek rustig voortgezet.
Of iemand communiceert tegenover een partner beschuldigend en dwingend, maar beschrijft hetzelfde conflict tegenover een professional rustig en genuanceerd.
Daaruit kan niet automatisch worden geconcludeerd dat het gedrag bewust wordt aan- en uitgezet.
Het laat wél zien dat gedrag contextafhankelijk kan zijn.

Daarom is het relevant te onderzoeken:

• tegenover wie komt het gedrag voor?
• wanneer ontstaat het?
• wanneer stopt het?
• wat gebeurt er wanneer iemand grenzen stelt?
• verandert het wanneer anderen aanwezig zijn?
• welke gevolgen heeft het gedrag voor de ander?

Bij dwingende controle is vooral het terugkerende patroon van macht en controle relevant. 

Movisie beschrijft: intieme terreur bijvoorbeeld als een structureel proces van controle en dwang dat zich onder andere kan uiten in isoleren, vernederen, intimideren, financiële controle en dreiging.

Selectief gedrag tegenover verschillende personen
Soms wordt bepaald gedrag vooral tegenover één partner of één gezinslid gezien.
Tegenover een leidinggevende, vriend of professional kan dezelfde persoon veel terughoudender reageren.
Ook dit bewijst op zichzelf geen manipulatie.

Er kunnen verschillende verklaringen bestaan.
Een professionele omgeving kent bijvoorbeeld andere sociale regels en consequenties dan een privésituatie.
Relaties verschillen bovendien in geschiedenis, emoties, afhankelijkheid en machtsverhoudingen.

Daarom is de uitspraak:
“Hij kan zich tegenover anderen wel beheersen, dus thuis doet hij het bewust”
is te stellig.

Maar ook:
“Ik zie dat gedrag nooit, dus thuis zal het ook niet gebeuren”
is onvoldoende onderbouwd.

De betere vraag is:
Waarom verschijnt bepaald gedrag onder sommige omstandigheden wel en onder andere niet?

Van incident naar patroon
Eén ruzie vertelt weinig over een volledige relatie.

Wanneer echter gedurende langere tijd blijkt dat bepaald gedrag steeds onder vergelijkbare omstandigheden terugkeert, ontstaat meer informatie.

Bijvoorbeeld:  telkens wanneer de ander zelfstandigheid opeist, ergens niet mee instemt, sociale contacten onderhoudt of een grens stelt.
Dan wordt niet alleen de afzonderlijke gebeurtenis relevant, maar ook het patroon waarin die gebeurtenissen plaatsvinden.

Movisie:  benadrukt bij dwingende controle juist dat het gaat om een zich herhalend en structureel karakter.

Wat betekent dit voor beoordeling?
Context afhankelijk gedrag vraagt daarom om voorzichtigheid.
Niet alleen kijken naar wat iemand doet, maar ook naar:
wanneer, tegenover wie, onder welke omstandigheden, hoe vaak en met welke gevolgen.

Juist die combinatie kan duidelijk maken of sprake is van gewone situationele verschillen in gedrag, een problematische interactie tussen twee mensen of een structureel patroon van controle en machtsongelijkheid.

Gewetensvraag
Wanneer bepaald gedrag steeds tegenover dezelfde persoon en onder dezelfde omstandigheden terugkeert,
maar elders nauwelijks zichtbaar is, kijken we dan voldoende naar de omstandigheden waarin dat gedrag ontstaat?

Nederlandse professionele informatie
Movisie – Systeemgericht werken bij (ex-)partnergeweld
Movisie beschrijft verschillende dynamieken van partnergeweld en maakt onderscheid tussen situationeel geweld en intieme terreur. Bij de beoordeling wordt onder andere gekeken naar wie wat doet, wanneer, tegen wie en met welke impact.

Movisie – Femicide in (ex-)partnerrelaties
Hier wordt uitgelegd dat huiselijk geweld kan verschillen in aard, ernst, frequentie, duur én context. Movisie maakt daarbij onderscheid tussen bijvoorbeeld geweld vanuit onmacht of frustratie en een structureel patroon van controle en dwang.

Veilig Thuis – Als liefde omslaat naar angst
Veilig Thuis behandelt dwingende controle en laat zien hoe controle binnen een relatie op verschillende terreinen kan ontstaan en zich kan ontwikkelen.
Veilig Thuis – Als liefde omslaat naar angst