Autoritair gedrag

Wanneer gezag verandert in controle

Wanneer iemand altijd het laatste woord wil hebben, kritiek moeilijk verdraagt en verwacht dat anderen zich aanpassen, kan er sprake zijn van autoritair gedrag.
Maar wanneer is iemand simpelweg streng of dominant, en wanneer ontstaat een psychologisch patroon dat schadelijk wordt voor het gezin, familieleden, vrienden of collega's?
En welke overeenkomsten bestaan er met narcistische trekken en persoonlijkheidsstoornissen?

Wat is een autoritair persoon?
Een autoritair persoon hecht doorgaans sterk aan hiërarchie, gehoorzaamheid, regels en controle. De eigen opvattingen krijgen veel gewicht en afwijkende meningen worden niet altijd als gelijkwaardig beschouwd.

Autoritair gedrag kan zich uiten in:

• Dominantie:   willen bepalen hoe anderen zich gedragen of welke beslissingen worden genomen.
• Controle behoefte:    moeite hebben met situaties waarin anderen zelfstandig keuzes maken.
• Weinig tegenspraak verdragen:   kritiek ervaren als ondermijning van het eigen gezag.
• Starheid:    vasthouden aan eigen regels en overtuigingen, ook wanneer omstandigheden veranderen.
• Schuldverschuiving:   de verantwoordelijkheid voor conflicten bij anderen leggen.
• Emotionele druk:   boosheid, afwijzing of stilzwijgen gebruiken om gehoorzaamheid af te dwingen.

Niet iedere autoritaire persoon vertoont al deze eigenschappen.
Bovendien is duidelijk leidinggeven iets anders dan autoritair handelen.
Het wezenlijke verschil ligt in de ruimte die anderen krijgen om zelfstandig te denken, grenzen aan te geven en het oneens te zijn.

Wat gebeurt er binnen het gezin?
Binnen een gezin kan autoritair gedrag grote invloed hebben op de onderlinge verhoudingen. 

Wanneer één gezinslid voortdurend bepaalt wat wel en niet mag, kunnen andere gezinsleden hun gedrag gaan aanpassen om conflicten te voorkomen.
Een partner kan bijvoorbeeld steeds vaker zwijgen, beslissingen uitstellen of eigen behoeften opzij zetten. 

Kinderen kunnen leren dat gehoorzaamheid belangrijker is dan het uitspreken van gevoelens en dat tegenspraak leidt tot afwijzing of straf.

Het Nederlands Jeugdinstituut beschrijft:  dat een autoritaire opvoedstijl wordt gekenmerkt door veel controle en relatief weinig ruimte voor overleg en zelfstandigheid. Dit kan bijdragen aan onzekerheid, geremd gedrag en minder zelfvertrouwen bij kinderen.

Een gezin kan daardoor aan de buitenkant ordelijk functioneren, terwijl gezinsleden zich vanbinnen onvoldoende vrij voelen om zichzelf te zijn.

Familie, vrienden en de werkvloer
Autoritaire gedragspatronen beperken zich niet noodzakelijk tot het gezin.
Binnen families kan één persoon proberen te bepalen welke opvattingen worden geaccepteerd, welke onderwerpen bespreekbaar zijn en hoe anderen zich behoren te gedragen. 

Familieleden kunnen vervolgens de confrontatie vermijden, zich aanpassen of partij kiezen om de onderlinge vrede te bewaren.

Binnen vriendschappen kan sprake zijn van ongelijkwaardigheid, waarbij de ene persoon voortdurend het initiatief, de richting of de voorwaarden bepaalt.

Op de werkvloer kan autoritair gedrag zichtbaar worden door een sterke nadruk op gehoorzaamheid, weinig ruimte voor feedback en het afstraffen van fouten of afwijkende meningen.

Hierdoor kunnen mensen terughoudend worden, minder initiatief nemen en belangrijke problemen niet meer bespreken.

Welke psychologische patronen spelen een rol?
Autoritair gedrag kan samenhangen met verschillende psychologische mechanismen, waaronder controle behoefte, onzekerheid, rigiditeit, moeite met emotieregulatie en een sterke behoefte aan voorspelbaarheid.
Soms wordt controle gebruikt om gevoelens van kwetsbaarheid of onzekerheid te verminderen. In andere gevallen spelen aangeleerde opvattingen over macht, opvoeding en gehoorzaamheid een rol.
Wanneer dit gedrag zich herhaaldelijk voordoet, kunnen binnen relaties zichzelf versterkende patronen ontstaan.

Een persoon oefent druk uit, de omgeving past zich aan om conflicten te voorkomen en de autoritaire persoon ervaart vervolgens weinig tegenspraak. 

Daardoor kan de bestaande machtsverhouding in stand blijven.
Juist die wisselwerking maakt autoritair gedrag soms moeilijk bespreekbaar:   degene die zich aanpast, voorkomt op korte termijn een conflict, maar kan onbedoeld bijdragen aan het voortbestaan van het patroon.

Dit betekent niet dat de verantwoordelijkheid voor intimiderend of controlerend gedrag bij de omgeving ligt.

Overeenkomsten met narcistisch gedrag en persoonlijkheidsstoornissen
Autoritair gedrag is op zichzelf geen psychiatrische diagnose.
Er kunnen echter duidelijke gedragsmatige overeenkomsten bestaan met bepaalde persoonlijkheidstrekken en persoonlijkheidsstoornissen.

Bij narcistische trekken kunnen bijvoorbeeld dominantie, een sterke behoefte aan erkenning, moeite met kritiek, gevoelens van superioriteit en een beperkte bereidheid om rekening te houden met anderen voorkomen.

Bij dwangmatige persoonlijkheidstrekken kunnen juist perfectionisme, starheid, een sterke behoefte aan regels en moeite met het uit handen geven van controle op de voorgrond staan.

Bij bepaalde paranoïde persoonlijkheidstrekken kunnen wantrouwen en het interpreteren van kritiek als bedreiging bijdragen aan defensief of controlerend gedrag.

Toch zijn deze overeenkomsten geen bewijs voor een persoonlijkheidsstoornis.
Niet iedere autoritaire persoon heeft narcistische eigenschappen en niet iedereen met een persoonlijkheidsstoornis gedraagt zich autoritair.

Volgens het Kenniscentrum Persoonlijkheidsstoornissen:  gaat het bij een persoonlijkheidsstoornis om langdurige, diepgewortelde en onvoldoende flexibele patronen in denken, voelen en handelen, die het functioneren en relaties ernstig kunnen beïnvloeden. Diagnostiek vraagt daarom om veel meer dan het herkennen van enkele gedragingen.

Autoritair gedrag en narcistisch gedrag kunnen dus op elkaar lijken, naast elkaar voorkomen of onderdeel zijn van bredere persoonlijkheidsproblematiek.
Maar ze zijn niet hetzelfde.

Wanneer wordt autoritair gedrag schadelijk?
De grens wordt vooral zichtbaar wanneer gezag verandert in structurele onderdrukking van de autonomie van anderen.
Wanneer iemand voortdurend controleert, kleineert, intimideert, isoleert of door dreiging gehoorzaamheid afdwingt, kan sprake zijn van psychisch geweld of dwingende controle.
Veilig Thuis benadrukt:  dat hierbij niet alleen afzonderlijke incidenten belangrijk zijn, maar vooral het terugkerende patroon waarin macht, afhankelijkheid en angst ontstaan.

In de omgang met een autoritair persoon is het daarom belangrijk om duidelijke grenzen te stellen, gedrag concreet te benoemen en eigen sociale contacten en zelfstandigheid te behouden.
Wanneer grenzen tot intimidatie of onveiligheid leiden, is ondersteuning van buitenaf belangrijker dan het blijven proberen de ander te overtuigen.

De morele grens – Gezag geeft geen recht op onderwerping
Gezag kan richting geven, veiligheid bieden en verantwoordelijkheid ondersteunen.
Maar zodra gezag wordt gebruikt om anderen het zwijgen op te leggen, hun zelfstandigheid te beperken of hun gevoelens ondergeschikt te maken, verliest het zijn morele rechtvaardiging.

Binnen gezinnen, families, vriendschappen en organisaties verdient niemand vanzelfsprekend gehoorzaamheid uitsluitend omdat diegene ouder is, een hogere positie bekleedt of gewend is beslissingen te nemen.
Respect ontstaat niet door gehoorzaamheid af te dwingen, maar door de ander als gelijkwaardig mens te blijven behandelen.

De belangrijkste vraag is daarom niet alleen waarom iemand zoveel controle nodig heeft, maar vooral wat die controle betekent voor de mensen die ermee moeten leven.
Want wanneer mensen voortdurend rekening moeten houden met de reactie van één persoon, is het de vraag of er nog werkelijk sprake is van wederzijds respect, vrijheid en gelijkwaardigheid.

Nederlandse professionele bronnen
Nederlands Jeugdinstituut (NJi) – Verschillende opvoedstijlen
Beschrijft de autoritaire opvoedstijl en de mogelijke gevolgen voor zelfstandigheid, zelfvertrouwen en ontwikkeling van kinderen.
https://www.nji.nl/kennis/opvoeden-ouderschap/verschillende-opvoedstijlen-overzicht

Veilig Thuis – Dwingende controle
Beschrijft patronen van controle, manipulatie, intimidatie, isolatie en psychisch geweld binnen relaties.
https://www.veiligthuis.nl/nl/dwingendecontrole

Kenniscentrum Persoonlijkheidsstoornissen – Hoe herken je een persoonlijkheidsstoornis?
Legt uit wanneer terugkerende gedragspatronen mogelijk samenhangen met persoonlijkheidsproblematiek en waarom diagnostiek zorgvuldig moet gebeuren.
https://kenniscentrumps.nl/persoonlijkheidsstoornissen/hoe-herken-je-een-persoonlijkheidsstoornis/

Thuisarts – Mijn naaste heeft een persoonlijkheidsstoornis
Geeft informatie over de gevolgen van persoonlijkheidsproblematiek voor relaties, gezinsleden en de omgang met naasten.
https://www.thuisarts.nl/persoonlijkheids-stoornis/mijn-naaste-heeft-persoonlijkheids-stoornis