Vermijdende persoonlijkheidsstoornis

Wanneer angst voor afwijzing steeds meer ruimte inneemt

Sommige mensen zijn van nature voorzichtig, terughoudend of verlegen in sociaal contact, zonder dat daar sprake is van een psychische stoornis of dat dit hun dagelijks functioneren ernstig beperkt.
Bij een vermijdende persoonlijkheidsstoornis gaat het echter verder dan gewone verlegenheid, omdat er sprake is van een langdurig patroon waarin sociale geremdheid, gevoelens van tekortschieten en sterke gevoeligheid voor kritiek of afwijzing zoveel invloed krijgen dat relaties, werk, sociale contacten en andere delen van het dagelijks leven erdoor beperkt kunnen raken.

GGZ Standaarden beschrijft:  de vermijdende persoonlijkheidsstoornis als een aanhoudend patroon van sociale geremdheid, gevoelens van tekortschieten en sterke gevoeligheid voor mogelijke negatieve beoordeling.

Wat kan centraal staan?
Mogelijke kenmerken zijn:

• sociale situaties vermijden uit angst voor kritiek of afwijzing;
• sterk bezig zijn met wat anderen van iemand denken;
• terughoudend zijn in nieuwe contacten;
• zichzelf als sociaal minderwaardig of onvoldoende ervaren;
• bang zijn om iets verkeerd te zeggen of te doen;
• pas toenadering zoeken wanneer iemand zich redelijk zeker voelt geaccepteerd te worden;
• risico’s of nieuwe activiteiten vermijden uit angst voor schaamte of mislukking;
• moeite hebben zich volledig open te stellen binnen relaties.

Niet ieder kenmerk hoeft bij iedere persoon even sterk aanwezig te zijn, omdat professionals bij diagnostiek altijd kijken naar het totale patroon, de duur ervan, de situaties waarin het voorkomt en de mate waarin het dagelijks functioneren wordt beïnvloed.

De behoefte aan contact kan juist groot zijn
Een belangrijk punt bij vermijdende persoonlijkheidsproblematiek is dat iemand vaak juist veel behoefte heeft aan contact, vriendschap, erkenning en verbondenheid, terwijl angst voor afwijzing of kritiek ervoor zorgt dat die behoefte niet gemakkelijk wordt gevolgd.
De wens om ergens bij te horen kan dus sterk aanwezig zijn, maar tegelijkertijd kunnen gedachten als “straks vinden ze mij raar”, “ik zeg vast iets verkeerd”,  “ze zullen mij toch niet aardig vinden”                                of   “als ik mezelf echt laat zien, word ik afgewezen”   zoveel spanning oproepen dat iemand sociale situaties gaat vermijden.
Daardoor kan een pijnlijke tegenstelling ontstaan waarin iemand wel naar verbinding verlangt, maar uit angst voor wat er mis kan gaan juist afstand houdt.

Angst voor negatieve beoordeling
Veel mensen vinden kritiek ongemakkelijk, maar bij vermijdende persoonlijkheidsproblematiek kan mogelijke kritiek of afwijzing veel zwaarder wegen en langduriger doorwerken.
Een kleine opmerking kan lang blijven hangen, een neutrale reactie kan als teleurstelling worden geïnterpreteerd en sociale situaties kunnen vooraf uitgebreid worden overdacht,
waarbij iemand zichzelf bijvoorbeeld afvraagt wat hij moet zeggen, of hij wel interessant genoeg is, of hij iets doms zal doen en hoe anderen hem zullen beoordelen.
Daardoor kan niet alleen het contact zelf spanning oproepen, maar ook de periode ervoor en erna, waardoor sociale situaties veel energie kunnen kosten.

Een negatief zelfbeeld kan het patroon versterken
Gevoelens van tekortschieten spelen vaak een belangrijke rol, omdat iemand zichzelf bijvoorbeeld kan zien als sociaal onhandig, oninteressant, minder aantrekkelijk, minderwaardig of niet goed genoeg.
Wanneer iemand zichzelf al negatief beoordeelt, kan het steeds aannemelijker voelen dat anderen hetzelfde zullen doen,
waardoor de verwachting van afwijzing sterker wordt en sociale situaties eerder worden vermeden.

Zo kan een zichzelf versterkend patroon ontstaan:
onzekerheid → vermijden → minder positieve sociale ervaringen → meer onzekerheid → opnieuw vermijden.

Hoe kan dit eruitzien in het dagelijks leven?
Vermijding kan op verschillende levensgebieden zichtbaar worden en hoeft zich niet alleen te beperken tot sociale contacten.

Op het werk kan iemand bijvoorbeeld;
kansen laten liggen doordat hij geen promotie durft na te streven;
geen presentaties wil geven;
weinig vragen stelt;
zijn mening niet uitspreekt uit angst voor kritiek;
of nieuwe taken vermijdt omdat de kans op fouten te bedreigend voelt.

In sociale situaties kan iemand;
uitnodigingen afslaan;
weinig initiatief nemen;
lang wachten voordat contact wordt gezocht;
of alleen deelnemen wanneer een vertrouwd persoon aanwezig is.

Op korte termijn vermindert vermijden vaak de spanning, omdat iemand de situatie die angst oproept niet hoeft aan te gaan.
Maar op langere termijn kan dit ertoe leiden dat kansen, contacten en positieve ervaringen steeds verder afnemen.

Hoe kan dit eruitzien binnen relaties?
Ook binnen partnerrelaties kan vermijdende persoonlijkheidsproblematiek duidelijk zichtbaar worden,
omdat iemand sterk kan verlangen naar nabijheid en tegelijkertijd bang kan zijn om afgewezen, bekritiseerd of uiteindelijk verlaten te worden.

Daardoor kan iemand;
zich moeilijk kwetsbaar opstellen;
veel bevestiging nodig hebben;
conflicten vermijden;
eigen behoeften niet uitspreken;
zich sterk aanpassen;
of juist afstand nemen wanneer onzekerheid toeneemt.

Voor een partner kan dit verwarrend zijn, omdat er aan de ene kant veel behoefte aan verbondenheid kan bestaan, terwijl diezelfde verbondenheid tegelijkertijd spanning en angst oproept.

Conflict vermijden
Een ander patroon dat kan voorkomen is het zoveel mogelijk vermijden van conflicten.

Waarbij iemand bijvoorbeeld;
geen nee durft te zeggen,
kritiek inslikt,
eigen wensen niet uitspreekt,
anderen snel hun zin geeft
of problemen pas bespreekbaar maakt wanneer de spanning al langere tijd is opgebouwd.

Van buitenaf kan dit vriendelijk, behulpzaam of meegaand lijken, maar wanneer iemand structureel eigen grenzen en behoeften onderdrukt uit angst voor afwijzing, kan dit uiteindelijk leiden tot spanning, frustratie, emotionele uitputting of afstand binnen relaties.

Het verschil met gewone verlegenheid
Verlegenheid komt veel voor en is op zichzelf geen persoonlijkheidsstoornis.
Een verlegen persoon kan spanning ervaren bij nieuwe mensen en toch relaties aangaan, werken, studeren, nieuwe situaties proberen en gaandeweg steeds meer vertrouwen ontwikkelen.
Bij een vermijdende persoonlijkheidsstoornis is het patroon doorgaans sterker, langduriger en minder flexibel, waardoor angst voor kritiek en afwijzing meerdere levensgebieden beïnvloedt en iemand duidelijk kan beperken in wat hij of zij durft, wil of aangaat.

Thuisarts beschrijft:  persoonlijkheidsstoornissen in algemene zin als patronen waarbij bepaalde manieren van denken, voelen en reageren zo sterk worden dat er problemen ontstaan thuis, op school, op het werk of binnen relaties.

Het verschil met sociale angst
Vermijdende persoonlijkheidsproblematiek en een sociale-angststoornis kunnen sterk op elkaar lijken, omdat bij beide angst voor negatieve beoordeling, sociale spanning, vermijding en sterke onzekerheid kunnen voorkomen.

Het verschil is niet altijd eenvoudig te maken, maar bij persoonlijkheidsproblematiek gaat het doorgaans om een breder en langduriger patroon dat verweven raakt met het zelfbeeld, relaties en de manier waarop iemand zichzelf in verhouding tot anderen ziet.

Bij sociale angst kan de angst soms sterker gekoppeld zijn aan specifieke sociale situaties, terwijl bij vermijdende persoonlijkheidsproblematiek de angst vaker breder doorwerkt in de manier waarop iemand zichzelf en relaties beleeft.

In de praktijk kunnen beide ook tegelijkertijd voorkomen, waardoor professionele diagnostiek belangrijk blijft.

Het verschil met schizoïde persoonlijkheidsproblematiek
Ook iemand met een schizoïde persoonlijkheidsstoornis kan weinig sociale contacten hebben, maar de onderliggende reden kan anders zijn.
Bij vermijdende persoonlijkheidsproblematiek is er vaak juist een duidelijke behoefte aan contact en verbondenheid, terwijl angst voor afwijzing, kritiek of tekortschieten dat contact belemmert.

Bij schizoïde persoonlijkheidsproblematiek staat doorgaans meer een beperkte of selectieve behoefte aan sociale nabijheid op de voorgrond, waarbij iemand minder behoefte kan hebben aan intensief sociaal contact zonder dat angst voor afwijzing daarbij noodzakelijk centraal staat.

Dat onderscheid is belangrijk, omdat hetzelfde zichtbare gedrag — weinig sociale contacten — dus een heel andere psychologische achtergrond kan hebben.

Vermijding kan zichzelf in stand houden
Vermijden kan op korte termijn effectief voelen, omdat de spanning onmiddellijk afneemt zodra iemand een moeilijke situatie uit de weg gaat.
Wie niet naar een feestje gaat, hoeft daar geen mogelijke afwijzing te ervaren;
wie geen sollicitatie verstuurt, kan niet worden afgewezen;
en wie geen mening geeft, loopt minder risico kritiek te krijgen.

Juist doordat die opluchting direct wordt ervaren, kan vermijding steeds aantrekkelijker worden.

Tegelijk krijgt iemand daardoor;
minder gelegenheid om te ontdekken dat anderen misschien positief reageren;
fouten meestal niet rampzalig zijn;
afwijzing te verdragen is;
en sociale situaties beter kunnen verlopen dan vooraf werd verwacht.

Op die manier kan vermijding zichzelf blijven versterken.

Wat kan dit betekenen voor naasten?
Partners, familieleden en vrienden kunnen merken dat iemand;
veel geruststelling nodig heeft,
zich snel afgewezen voelt,
weinig initiatief neemt,
moeite heeft om grenzen aan te geven,
sociale situaties afzegt
of steeds opnieuw bevestiging zoekt.

Voor naasten kan dat belastend zijn, vooral wanneer zij het gevoel krijgen voortdurend te moeten aantonen dat iemand welkom, geliefd of geaccepteerd is.

Thuisarts beschrijft: dat persoonlijkheidsproblematiek niet alleen gevolgen kan hebben voor degene zelf, maar ook voor relaties en naasten.

Daarbij blijft echter belangrijk dat de ervaring van een naaste iets kan zeggen over gedrag en de gevolgen daarvan binnen een relatie, maar op zichzelf geen diagnose vaststelt.

Niet hetzelfde als simpelweg onzeker zijn
Vrijwel iedereen voelt zich weleens onzeker;
na een scheiding,
pesten,
verlies,
negatieve ervaringen
of langdurige stress
kan iemand tijdelijk sociaal terughoudender of voorzichtiger worden.

Daarom kijken professionals niet alleen naar het gedrag van dit moment, maar ook naar hoe lang het patroon al bestaat, wanneer het is begonnen, hoe breed het voorkomt, hoe sterk het zelfbeeld wordt beïnvloed, hoeveel iemand vermijdt en welke beperkingen daardoor ontstaan.

Ook andere psychische problemen moeten daarbij worden meegenomen, omdat angststoornissen, PTSS, ADHD, depressieve klachten en andere psychische aandoeningen eveneens invloed kunnen hebben op sociaal functioneren en zelfvertrouwen.

Waarom professionele diagnostiek nodig is
Een vermijdende persoonlijkheidsstoornis kan niet worden vastgesteld omdat iemand verlegen is, weinig vrienden heeft, niet graag presenteert, slecht tegen kritiek kan of sociale situaties spannend vindt.
Professionals onderzoeken het gehele patroon en kijken daarbij onder andere naar de levensloop, het zelfbeeld, sociale relaties, functioneren op school of werk, de ernst van de vermijding, andere psychische klachten en mogelijke alternatieve verklaringen.
Dat voorkomt dat normale onzekerheid of een tijdelijke reactie op moeilijke omstandigheden ten onrechte wordt gezien als een persoonlijkheidsstoornis.

Is behandeling mogelijk?
Ja, persoonlijkheidsstoornissen zijn behandelbaar en psychotherapie vormt daarbij doorgaans een belangrijk onderdeel van de behandeling.
Binnen Cluster C worden onder andere cognitieve gedragstherapie, schematherapie en psychodynamische psychotherapie toegepast, afhankelijk van de klachten, de ernst en wat bij de persoon past.

Behandeling kan zich bijvoorbeeld richten op negatieve overtuigingen over zichzelf, angst voor afwijzing, vermijdingsgedrag, sociale vaardigheden, meer ruimte innemen in relaties, grenzen aangeven en stap voor stap oefenen met situaties die eerder werden vermeden.

Het doel van behandeling is niet dat iemand extravert moet worden, maar dat angst en onzekerheid minder bepalend worden voor de keuzes die iemand maakt en voor wat iemand wel of niet durft aan te gaan.

De kern
Een vermijdende persoonlijkheidsstoornis betekent niet simpelweg dat iemand verlegen, stil of onzeker is.
Het gaat om een langdurig patroon waarin angst voor afwijzing, gevoeligheid voor kritiek, gevoelens van tekortschieten en vermijding steeds meer invloed krijgen op relaties, keuzes en dagelijks functioneren.
Juist de behoefte aan contact kan daarbij groot zijn, waardoor de moeilijkheid vaak niet ligt in het ontbreken van verlangen naar verbondenheid, maar in de angst voor wat er kan gebeuren wanneer iemand die verbondenheid werkelijk aangaat.
Ook hier blijft daarom hetzelfde uitgangspunt gelden: herkenning van kenmerken kan inzicht geven, maar een diagnose wordt alleen vastgesteld door bevoegde professionals na zorgvuldig onderzoek.

Nederlandse informatie en professionele onderbouwing

GGZ Standaarden – Persoonlijkheidsstoornissen
Professionele Nederlandse zorgstandaard over diagnostiek, behandeling en verschillende typen persoonlijkheidsstoornissen.
https://www.ggzstandaarden.nl/zorgstandaarden/persoonlijkheidsstoornissen

Thuisarts – Ik heb een persoonlijkheidsstoornis
Door artsen gecontroleerde informatie over persoonlijkheidsstoornissen, onzekerheid, verlegenheid, problemen in relaties en behandeling.
https://www.thuisarts.nl/persoonlijkheids-stoornis/ik-heb-persoonlijkheids-stoornis

Thuisarts – Mijn naaste heeft een persoonlijkheidsstoornis
Informatie over de mogelijke gevolgen van persoonlijkheidsproblematiek voor partners, familieleden en andere naasten.
https://www.thuisarts.nl/persoonlijkheids-stoornis/mijn-naaste-heeft-persoonlijkheids-stoornis

PsyQ – Persoonlijkheidsstoornissen
Informatie over Cluster C, persoonlijkheidsproblematiek, langdurige patronen en behandelmogelijkheden.
https://www.psyq.nl/persoonlijkheidsstoornis

Kenniscentrum Persoonlijkheidsstoornissen
Professionele informatie over diagnostiek, verschillende persoonlijkheidsstoornissen, behandeling en herstel.
https://kenniscentrumps.nl/