Dwangmatige persoonlijkheidsstoornis

Wanneer controle, perfectionisme en regels te veel gaan bepalen

Veel mensen vinden het prettig wanneer dingen netjes, duidelijk en goed georganiseerd zijn.
Ook perfectionisme, verantwoordelijkheidsgevoel en nauwkeurig werken kunnen sterke eigenschappen zijn, vooral wanneer iemand daardoor zorgvuldig en betrouwbaar functioneert.

Bij een dwangmatige persoonlijkheidsstoornis gaat het echter verder dan graag orde houden of hoge eisen stellen.
Er is dan sprake van een langdurig patroon waarin perfectionisme, controle, ordelijkheid en starheid zo sterk op de voorgrond komen te staan dat flexibiliteit, ontspanning, samenwerking en efficiëntie eronder kunnen lijden.

Het Kenniscentrum Persoonlijkheidsstoornissen beschrijft:  deze stoornis als een patroon waarin iemand sterk vasthoudt aan ordelijkheid, perfectionisme en controle, waardoor openheid, flexibiliteit en doelmatigheid kunnen worden belemmerd.

Wat kan centraal staan?
Mogelijke kenmerken zijn:

• sterk gericht zijn op details, regels, lijsten, schema’s en organisatie;
• perfectionisme waardoor taken moeilijk of niet worden afgerond;
• werk en productiviteit zeer veel prioriteit geven;
• star omgaan met normen, waarden of overtuigingen;
• moeite hebben om taken aan anderen over te laten;
• verwachten dat anderen werkzaamheden op een specifieke manier uitvoeren;
• moeite hebben om spullen weg te doen, ook wanneer die weinig waarde hebben;
• opvallend zuinig of terughoudend omgaan met geld;
• koppig of inflexibel reageren.

Niet ieder kenmerk hoeft bij iedere persoon even sterk aanwezig te zijn. 

Professionals kijken naar het totale patroon, hoe lang dat al bestaat, hoe breed het voorkomt en welke gevolgen het heeft voor functioneren en relaties.

Wanneer details belangrijker worden dan het doel
Een van de opvallende kenmerken kan zijn dat iemand zo sterk bezig raakt met regels, details, schema’s of procedures dat het oorspronkelijke doel uit beeld raakt.

Iemand kan bijvoorbeeld veel tijd besteden aan de perfecte planning, de juiste volgorde of een foutloze werkwijze, terwijl de taak zelf daardoor vertraagt of minder efficiënt wordt uitgevoerd.
Wat van buitenaf zorgvuldig en georganiseerd lijkt, kan dus doorschieten wanneer controle belangrijker wordt dan het bereiken van het doel.
Dat betekent niet dat nauwkeurig werken problematisch is. De moeilijkheid ontstaat vooral wanneer iemand nauwelijks meer kan loslaten, improviseren of accepteren dat iets ook “goed genoeg” kan zijn.

Perfectionisme kan juist vertragen
Perfectionisme wordt vaak gezien als iets positiefs, maar bij dwangmatige persoonlijkheidsproblematiek kan het juist een belemmering worden.
Een taak kan bijvoorbeeld moeilijk worden afgerond omdat het resultaat volgens de persoon nog niet perfect genoeg is.

Dat kan leiden tot:
veel controleren;
steeds opnieuw verbeteren;
moeilijk keuzes maken;
uitstel;
of blijven hangen in details.
Daardoor kan iemand veel tijd en energie besteden aan iets wat voor een ander al lang voldoende zou zijn.

Het Kenniscentrum noemt expliciet:  dat perfectionisme zo sterk kan worden dat taken niet worden afgerond omdat zij niet aan de eigen hoge eisen voldoen.

Werk en productiviteit kunnen te veel ruimte innemen
Bij sommige mensen kan werk zo belangrijk worden dat ontspanning, vrije tijd of sociale contacten steeds verder naar de achtergrond verdwijnen.
Het gaat daarbij niet alleen om ambitie of tijdelijk hard werken, maar om een langdurig patroon waarin productiviteit en plichtsgevoel steeds voorrang krijgen.

Iemand kan het bijvoorbeeld moeilijk vinden om:
niets te doen;
vakantie te nemen;
een taak te laten liggen;
of tijd te besteden aan iets wat niet “nuttig” voelt.

Wanneer ontspanning voortdurend schuldgevoel oproept of wanneer relaties structureel moeten wijken voor werk en verplichtingen, kan dat een belangrijk signaal zijn dat het patroon te ver doorschiet.

Moeite met delegeren
Ook samenwerken kan ingewikkeld worden wanneer iemand een duidelijke overtuiging heeft over hoe iets moet worden uitgevoerd.
Taken uit handen geven kan dan veel spanning geven, vooral wanneer de ander een andere werkwijze gebruikt.

Iemand kan daardoor:
alles zelf willen doen;
werk van anderen voortdurend controleren;
taken terugnemen;
veel corrigeren;
of alleen delegeren wanneer de ander precies volgens de eigen methode werkt.

Het Kenniscentrum noemt het niet kunnen samenwerken of delegeren tenzij de ander zich volledig aanpast aan de eigen werkwijze als mogelijk kenmerk.
Voor collega’s of gezinsleden kan dit ervaren worden als controlerend, kritisch of weinig flexibel, terwijl de persoon zelf het gevoel kan hebben dat hij of zij vooral probeert te voorkomen dat er fouten worden gemaakt.

Starheid in normen en overtuigingen
Een ander kenmerk kan zijn dat iemand sterk vasthoudt aan eigen normen, waarden, regels of principes.
Dat kan betekenen dat er weinig ruimte is voor uitzonderingen of alternatieve perspectieven, zelfs wanneer omstandigheden veranderen.

Iemand kan bijvoorbeeld denken:
“Zo hoort het nu eenmaal.”
“Als je het goed wilt doen, moet het op deze manier.”
“Regels zijn er niet voor niets.”

Sterke normen zijn op zichzelf niet problematisch, maar wanneer flexibiliteit vrijwel verdwijnt, kan dit conflicten veroorzaken binnen relaties, gezinnen en op het werk.
Het gaat dan niet alleen om wat iemand belangrijk vindt, maar om de mate waarin andere opvattingen nog verdragen kunnen worden.

Controle kan veiligheid geven
Achter behoefte aan controle kan ook onzekerheid zitten.
Wanneer iemand sterk afhankelijk is van structuur, voorspelbaarheid en duidelijke regels, kan verandering veel spanning oproepen.
Onverwachte gebeurtenissen, fouten, improvisatie of afhankelijk zijn van anderen kunnen dan bedreigend voelen.
Controle kan daardoor een manier worden om onzekerheid te verminderen.
Op korte termijn kan dat rust geven, maar op langere termijn kan het ervoor zorgen dat iemand steeds minder flexibel wordt en steeds moeilijker kan omgaan met situaties die niet volledig voorspelbaar zijn.

Sterke zuinigheid
Ook opvallende zuinigheid kan voorkomen.
Iemand kan bijvoorbeeld moeite hebben om geld uit te geven, zelfs wanneer daar financieel voldoende ruimte voor is.
Geld kan worden gezien als iets dat bewaard moet worden voor mogelijke toekomstige problemen.
Zuinig zijn is natuurlijk geen stoornis, maar binnen een dwangmatig persoonlijkheidspatroon kan het zo sterk worden dat het leidt tot spanningen, beperkingen of conflicten met anderen.

Spullen moeilijk kunnen wegdoen
Binnen de klassieke diagnostische criteria wordt ook beschreven dat iemand moeite kan hebben om oude of waardeloze spullen weg te gooien, zelfs wanneer die geen bijzondere emotionele betekenis hebben.

Dit hoeft niet hetzelfde te zijn als een verzamelstoornis.
Bij een dwangmatige persoonlijkheidsstoornis past dit meer binnen een breder patroon van vasthouden, controle en moeite met loslaten.

Hoe kan dit eruitzien in relaties?
Binnen relaties kan een sterke behoefte aan controle en correctheid spanning geven.

Een partner kan bijvoorbeeld ervaren dat:
alles op een bepaalde manier moet;
spontane plannen moeilijk zijn;
kritiek snel wordt gegeven;
taken worden overgenomen;
ontspanning weinig ruimte krijgt;
of discussies lang doorgaan omdat één manier als de juiste wordt gezien.

De persoon zelf kan dit anders beleven en het gevoel hebben dat hij of zij juist verantwoordelijkheid neemt, fouten probeert te voorkomen of structuur probeert te bieden.

Daardoor kan een patroon ontstaan waarin de ene persoon meer flexibiliteit vraagt, terwijl de andere persoon juist meer controle zoekt.

Wat kan dit betekenen voor naasten?
Partners, kinderen, familieleden of collega’s kunnen zich op den duur sterk gaan aanpassen aan vaste regels en verwachtingen.

Zij kunnen bijvoorbeeld:
voorzichtiger worden met fouten;
minder initiatief nemen;
taken liever overlaten;
conflicten vermijden;
of het gevoel krijgen dat hun eigen manier van werken nooit goed genoeg is.

Thuisarts beschrijft: in algemene zin dat persoonlijkheidsstoornissen gevolgen kunnen hebben voor thuis, werk, relaties en sociale contacten en dat ook naasten daarvan hinder kunnen ondervinden.
Ook hier geldt dat de ervaring van een naaste iets kan zeggen over de gevolgen van gedrag, maar op zichzelf geen diagnose vaststelt.

Het verschil met gewoon perfectionisme
Veel mensen zijn perfectionistisch zonder een persoonlijkheidsstoornis te hebben.

Een perfectionistisch persoon kan hoge eisen stellen aan zichzelf, maar toch:
een taak afronden;
een andere werkwijze accepteren;
fouten verdragen;
delegeren;
ontspannen;
en van mening veranderen wanneer omstandigheden daarom vragen.

Bij een dwangmatige persoonlijkheidsstoornis zijn perfectionisme, controle en starheid doorgaans veel sterker verweven met de manier waarop iemand functioneert.
Het gaat dus niet alleen om hoge eisen stellen, maar vooral om de vraag hoe flexibel iemand ermee kan omgaan en welke problemen daardoor ontstaan.

Een dwangmatige persoonlijkheidsstoornis is niet hetzelfde als OCD (dwangstoornis)
Dit onderscheid is zeer belangrijk.

De termen lijken op elkaar, maar een dwangmatige persoonlijkheidsstoornis en een dwangstoornis (OCD) zijn verschillende aandoeningen.
Bij OCD staan vooral dwanggedachten en dwanghandelingen centraal.

Een persoon kan bijvoorbeeld steeds opnieuw denken dat iets verschrikkelijks zal gebeuren of dat iets besmet is, terwijl hij of zij dat zelf niet wil.
Om de spanning te verminderen kan iemand vervolgens handelingen uitvoeren, zoals steeds controleren, schoonmaken, tellen of wassen.

Thuisarts beschrijft: een dwangstoornis precies in die termen: terugkerende ongewenste dwanggedachten en/of handelingen die iemand uitvoert om angst of spanning tijdelijk te verminderen.

Bij een dwangmatige persoonlijkheidsstoornis gaat het daarentegen vooral om een langdurige persoonlijkheidsstijl waarin perfectionisme, regels, controle, ordelijkheid en inflexibiliteit centraal staan.

Daarom kan iemand een dwangmatige persoonlijkheidsstoornis hebben zonder typische dwanggedachten of dwanghandelingen van OCD te hebben.
En iemand met OCD hoeft geen dwangmatige persoonlijkheidsstoornis te hebben.

De twee aandoeningen kunnen wel naast elkaar voorkomen.
Thuisarts noemt een dwangstoornis ook als een psychische aandoening die naast een persoonlijkheidsstoornis kan bestaan

.
Waarom professionele diagnostiek nodig is
Een dwangmatige persoonlijkheidsstoornis kan niet worden vastgesteld omdat iemand:
netjes is;
hard werkt;
perfectionistisch is;
graag plant;
zuinig is;
of slecht tegen rommel kan.

Professionals onderzoeken het gehele patroon en kijken daarbij onder andere naar de levensloop, relaties, werk, flexibiliteit, zelfbeeld, omgang met fouten en controle en mogelijke andere psychische aandoeningen.
Bij persoonlijkheidsstoornissen gaat het om patronen die zo sterk en langdurig aanwezig zijn dat zij tot problemen leiden in het dagelijks functioneren. 

Thuisarts beschrijft dat persoonlijkheidsstoornissen bijvoorbeeld problemen kunnen veroorzaken thuis, op school, op het werk en binnen relaties.
Daarom blijft het belangrijk om niet één herkenbaar kenmerk te verwarren met een diagnose.

Is behandeling mogelijk?
Ja. 

Persoonlijkheidsstoornissen zijn behandelbaar en psychotherapie vormt doorgaans een belangrijk onderdeel van de behandeling.
Voor Cluster C noemt GGZ Standaarden onder andere cognitieve gedragstherapie, schematherapie en psychodynamische psychotherapie als behandelvormen die worden toegepast.

Behandeling kan zich bij dwangmatige persoonlijkheidsproblematiek bijvoorbeeld richten op:

• leren omgaan met fouten en onzekerheid;
• minder hoge eisen stellen aan zichzelf en anderen;
• meer flexibiliteit ontwikkelen;
• leren delegeren;
• ruimte maken voor ontspanning en relaties;
• onderzoeken welke overtuigingen achter controle en perfectionisme liggen;
• en leren verdragen dat meerdere manieren van werken goed kunnen zijn.

Het doel is niet dat iemand slordig of onzorgvuldig wordt, maar dat kwaliteiten als nauwkeurigheid, betrouwbaarheid en verantwoordelijkheidsgevoel minder rigide worden en beter in balans komen met flexibiliteit en ontspanning.

De kern
Een dwangmatige persoonlijkheidsstoornis betekent niet simpelweg dat iemand perfectionistisch, netjes of georganiseerd is.
Het gaat om een langdurig patroon waarin perfectionisme, ordelijkheid, controle en starheid zo sterk aanwezig worden dat flexibiliteit, efficiëntie, samenwerking, ontspanning en relaties eronder kunnen lijden.
Het belangrijkste onderscheid zit daarom niet alleen in hoeveel waarde iemand hecht aan orde of kwaliteit, maar vooral in de vraag hoeveel ruimte er nog is om los te laten, fouten te verdragen, van mening te veranderen en anderen iets op hun eigen manier te laten doen.
En ook hier blijft hetzelfde uitgangspunt gelden: herkenning van kenmerken kan inzicht geven, maar een diagnose wordt alleen vastgesteld door bevoegde professionals na zorgvuldig onderzoek.

Nederlandse informatie en professionele onderbouwing
Kenniscentrum Persoonlijkheidsstoornissen – Traditionele model DSM-5
Professionele uitleg over de kenmerken van de dwangmatige persoonlijkheidsstoornis, waaronder perfectionisme, ordelijkheid, starheid, moeite met delegeren en overmatige zuinigheid.
https://kenniscentrumps.nl/diagnostiek-en-classificatie/traditionele-model-dsm-5-sectie-ii/

GGZ Standaarden – Persoonlijkheidsstoornissen
Professionele Nederlandse informatie over Cluster C, diagnostiek en behandeling van persoonlijkheidsstoornissen.
https://www.ggzstandaarden.nl/zorgstandaarden/persoonlijkheidsstoornissen

Thuisarts – Ik heb een persoonlijkheidsstoornis
Door artsen gecontroleerde informatie over persoonlijkheidsstoornissen, perfectionisme, dagelijks functioneren en psychotherapie.
https://www.thuisarts.nl/persoonlijkheids-stoornis/ik-heb-persoonlijkheids-stoornis

Thuisarts – Mijn naaste heeft een persoonlijkheidsstoornis
Informatie over de mogelijke gevolgen van persoonlijkheidsproblematiek voor partners, familieleden en andere naasten.
https://www.thuisarts.nl/persoonlijkheids-stoornis/mijn-naaste-heeft-persoonlijkheids-stoornis

Thuisarts – Ik heb een dwangstoornis
Nederlandse medische informatie over OCD, dwanggedachten en dwanghandelingen. Deze bron ondersteunt vooral het belangrijke onderscheid tussen een dwangstoornis en een dwangmatige persoonlijkheidsstoornis.
https://www.thuisarts.nl/dwangstoornis/ik-heb-dwangstoornis