Schizo typische persoonlijkheidsstoornis

Wanneer denken, waarnemen en contact anders verlopen

Bij een schizo typische persoonlijkheidsstoornis gaat het om een langdurig patroon waarbij sociale relaties moeilijk kunnen verlopen en waarbij daarnaast bijzondere denkpatronen, overtuigingen, waarnemingen of gedragingen aanwezig kunnen zijn.

Binnen Cluster A valt deze stoornis op doordat niet alleen afstand of wantrouwen een rol speelt, maar ook de manier waarop iemand gebeurtenissen interpreteert en beleeft.

Het Kenniscentrum Persoonlijkheidsstoornissen beschrijft:  bij Cluster A onder andere problemen met sociale contacten, moeite met het begrijpen van intenties van anderen, achterdocht, excentriek gedrag en soms magische gedachten.

Hoe kan dit eruitzien?
Iemand met schizo typische kenmerken kan gebeurtenissen relatief gemakkelijk op zichzelf betrekken.

Bijvoorbeeld:
twee mensen lachen met elkaar en iemand denkt dat zij waarschijnlijk over hem praten;
een toevallige gebeurtenis wordt ervaren alsof die een speciale persoonlijke betekenis heeft;
of iemand ziet een verband tussen gebeurtenissen dat anderen niet herkennen.

Dat betekent niet automatisch dat iemand een psychose heeft.
Het gaat eerder om een terugkerende manier van interpreteren waarbij gebeurtenissen, indrukken en bedoelingen van anderen anders worden beleefd.

Bijzondere of magische overtuigingen
Een kenmerk dat kan voorkomen is magisch denken.

Daarmee wordt bedoeld dat iemand bijvoorbeeld:
gelooft dat gedachten,
tekens, symbolen
of bepaalde handelingen invloed kunnen hebben op gebeurtenissen op een manier waarvoor geen gewone verklaring bestaat.

PsyQ beschrijft bijvoorbeeld:  dat mensen met een schizo typische persoonlijkheidsstoornis vaker dan gemiddeld bijzondere overtuigingen hebben en kunnen denken dat zij met hun gedachten gebeurtenissen kunnen beïnvloeden.

Belangrijk is wel:
een spirituele overtuiging, religieus geloof of bijgeloof is op zichzelf geen persoonlijkheidsstoornis.
Professionals kijken naar de intensiteit, context, culturele achtergrond, flexibiliteit en gevolgen van dergelijke overtuigingen.

Ongewone waarnemings ervaringen
Ook kunnen bijzondere waarnemingservaringen voorkomen.

Iemand kan bijvoorbeeld:
het gevoel hebben dat er iemand aanwezig is terwijl niemand zichtbaar is;
lichamelijke sensaties op een bijzondere manier interpreteren;
of sterk reageren op indrukken die anderen nauwelijks opmerken.

Dat hoeft niet hetzelfde te zijn als een hallucinatie zoals die bij een psychotische stoornis kan voorkomen.
Juist daarom is professionele beoordeling belangrijk.

Sociale contacten kunnen ingewikkeld zijn
Mensen met een schizo typische persoonlijkheidsstoornis kunnen veel moeite hebben met sociaal contact.

PsyQ beschrijft: dat mensen met deze stoornis vaak aanhoudend achterdochtig zijn en zich sterk ongemakkelijk kunnen voelen in gezelschap.

Dat kan zich uiten in:
weinig hechte relaties;
sterke sociale spanning;
wantrouwen;
moeilijk begrijpen wat een ander bedoelt;
problemen met non-verbale signalen;
of het gevoel dat anderen naar iemand kijken, over hem praten of iets van plan zijn.

Het Kenniscentrum beschrijft:  eveneens dat mensen met Cluster A-problematiek vaak moeite hebben met sociale contacten en met het begrijpen van intenties en non-verbale boodschappen van anderen.

Sociale angst kan anders werken dan bij gewone verlegenheid
Bij gewone sociale angst kan iemand bang zijn om afgewezen, uitgelachen of negatief beoordeeld te worden.
Bij schizo typische persoonlijkheidsproblematiek kan sociale angst daarnaast samenhangen met achterdocht en onzekerheid over de bedoelingen van anderen.

De gedachte kan dan bijvoorbeeld niet alleen zijn:
“Straks vinden ze mij vreemd.”
maar ook:
“Ze praten waarschijnlijk over mij.”
of:
“Ik vertrouw niet wat hier gebeurt.”

Daardoor kan sociaal contact bijzonder belastend worden.

Communicatie kan opvallend zijn
Ook taalgebruik kan anders overkomen.

Het Kenniscentrum noemt:  dat spreken bij Cluster A-problematiek soms weinig concreet, formeel of omslachtig kan zijn, vooral wanneer sociaal-emotionele onderwerpen worden besproken.

Bij schizo typische persoonlijkheidsproblematiek kan taal bijvoorbeeld:
vaag;
omslachtig;
abstract;
moeilijk te volgen;
of sterk associatief zijn.

De persoon zelf hoeft dat niet als vreemd te ervaren.
Voor anderen kan het gesprek echter lastiger te volgen zijn.

Excentriek gedrag
Ook uiterlijk of gedrag kan opvallend zijn.

Dat kan bijvoorbeeld zichtbaar worden in:
ongebruikelijke kleding;
bijzondere interesses;
ongebruikelijke gewoonten;
of gedrag dat door anderen als excentriek wordt ervaren.

PsyQ beschrijft: eveneens dat mensen met deze stoornis door hun omgeving soms als eigenaardig of excentriek worden gezien.
Opvallend gedrag alleen is echter nooit voldoende voor een diagnose.

Emoties kunnen anders worden uitgedrukt
Bij sommige mensen sluit de zichtbare emotionele reactie niet goed aan bij de situatie.
Iemand kan bijvoorbeeld lachen terwijl iets verdrietigs wordt verteld, weinig emotie tonen waar anderen veel emotie verwachten of juist op een onverwachte manier reageren.

PsyQ beschrijft: dat dit voor anderen afstandelijk, kil of ongeïnteresseerd kan overkomen.
Dat betekent niet automatisch dat de persoon niets voelt.
Het kan vooral gaan om een andere manier waarop emoties worden verwerkt of zichtbaar gemaakt.

Verschil met een paranoïde persoonlijkheidsstoornis
Bij beide stoornissen kan achterdocht voorkomen.
Bij een paranoïde persoonlijkheidsstoornis staat vooral langdurig wantrouwen tegenover de bedoelingen van anderen centraal.

Bij een schizo typische persoonlijkheidsstoornis kunnen daarnaast sterker voorkomen:
bijzondere overtuigingen;
magisch denken;
ongewone waarnemingservaringen;
eigenaardig taalgebruik;
en excentriek gedrag.
Het geheel van kenmerken is dus breder dan alleen wantrouwen.

Verschil met een schizoïde persoonlijkheidsstoornis
Bij een schizoïde persoonlijkheidsstoornis staan vooral sociale afstandelijkheid, geringe behoefte aan brede sociale contacten en beperkte emotionele expressie centraal.
Bij schizo typische persoonlijkheidsproblematiek komen daar vaker bijzondere gedachten, waarnemingen, achterdocht en excentrieke gedragingen bij.
Dat onderscheid is belangrijk.
Niet hetzelfde als schizofrenie of psychose

De naam kan verwarrend zijn.
Een schizo typische persoonlijkheidsstoornis is niet hetzelfde als schizofrenie.
Bij schizofrenie of andere psychotische stoornissen kunnen bijvoorbeeld duidelijke wanen, hallucinaties en ernstige verstoringen van denken en waarneming optreden.
Bij schizo typische persoonlijkheidsproblematiek kunnen wel bijzondere gedachten of waarnemingen voorkomen, maar het diagnostische beeld is anders.

Juist omdat sommige kenmerken elkaar kunnen overlappen, adviseert het Kenniscentrum bij verdenking op Cluster A-problematiek expliciet onderzoek naar andere mogelijke verklaringen, waaronder schizofrenie en een waanstoornis.

Ook autisme kan gedeeltelijk vergelijkbare kenmerken geven
Sociale moeilijkheden, afwijkend taalgebruik, moeite met non-verbale communicatie of opvallende interesses kunnen ook bij andere aandoeningen voorkomen.

Het Kenniscentrum noemt daarom onder andere:
autismespectrumstoornis;
sociale pragmatische communicatiestoornis;
schizofrenie;
en waanstoornissen
als belangrijke alternatieve verklaringen die bij diagnostiek moeten worden onderzocht.

Dat heet differentiaaldiagnostiek.
Professionals onderzoeken daarbij welke aandoening of combinatie van factoren het beeld het beste verklaart.

Waarom diagnose op afstand hier extra riskant is
Bij schizo typische persoonlijkheidsproblematiek kunnen kenmerken gemakkelijk verkeerd worden geïnterpreteerd.
Iemand die spiritueel is, heeft niet automatisch magisch denken in psychiatrische zin.
Iemand die vreemd gekleed gaat, heeft geen persoonlijkheidsstoornis.
Iemand die sociaal angstig is, is niet automatisch schizo typisch.
En iemand die één bijzondere ervaring heeft gehad, heeft daarmee nog geen psychotische of persoonlijkheidsstoornis.

Professionals kijken naar:
duur;
ontwikkeling;
samenhang tussen verschillende kenmerken;
sociale en maatschappelijke gevolgen;
mate van flexibiliteit;
familiegeschiedenis;
en andere mogelijke psychische of neurologische verklaringen.

Daarom adviseert het Kenniscentrum bij Cluster A-problematiek zorgvuldig diagnostisch onderzoek en het gebruik van gestructureerde diagnostische instrumenten.

Wat kan het betekenen voor relaties en omgeving?
Voor partners, familieleden of vrienden kan het soms moeilijk zijn om te begrijpen hoe iemand bepaalde situaties ervaart.

Een naaste kan bijvoorbeeld merken dat:
bedoelingen verkeerd worden geïnterpreteerd;
geruststelling niet altijd helpt;
sociale situaties snel spanning oproepen;
er weinig vertrouwen is;
of gesprekken moeilijk te volgen zijn.
Ook kan afstand ontstaan wanneer de persoon sociale situaties steeds vaker vermijdt.

Thuisarts beschrijft breder:  dat persoonlijkheidsstoornissen invloed kunnen hebben op relaties thuis, op school en op het werk en dat ook naasten gevolgen van die patronen kunnen ervaren.

Behandeling
Persoonlijkheidsstoornissen kunnen behandeld worden.
Psychotherapie vormt doorgaans de belangrijkste behandeling. Thuisarts noemt psychotherapie als belangrijkste behandelvorm bij persoonlijkheidsstoornissen.

Bij Cluster A-problematiek kan het opbouwen van vertrouwen extra belangrijk zijn.
Het Kenniscentrum wijst erop dat naar specifieke behandelingen van Cluster A-persoonlijkheidsstoornissen minder uitgebreid onderzoek is gedaan dan naar sommige andere persoonlijkheidsstoornissen.
De behandeling wordt daarom afgestemd op de klachten en problemen die iemand daadwerkelijk ervaart.

De kern
Een schizo typische persoonlijkheidsstoornis gaat niet simpelweg over vreemd of excentriek gedrag.
Het gaat om een langdurig patroon waarin meerdere elementen samen kunnen voorkomen:
problemen met sociale relaties, achterdocht, bijzondere denkpatronen, ongewone waarnemingservaringen, opvallende communicatie en excentriek gedrag.

Omdat deze kenmerken ook bij andere psychische aandoeningen kunnen voorkomen, is hier één punt extra belangrijk:
herkennen is niet hetzelfde als diagnosticeren.

Juist bij schizo typische kenmerken moet zorgvuldig worden onderzocht wat iemand precies ervaart, hoe lang dat bestaat en welke andere verklaringen mogelijk zijn.

Nederlandse informatie en professionele onderbouwing
Kenniscentrum Persoonlijkheidsstoornissen – Cluster A-persoonlijkheidsstoornissen
Professionele informatie over herkenning, diagnostiek, differentiaaldiagnostiek en behandeling van schizo typische, schizoïde en paranoïde persoonlijkheidsstoornissen.
https://www.kenniscentrumps.nl/wp-content/uploads/2023/03/cluster-a-factsheet.pdf

Kenniscentrum Persoonlijkheidsstoornissen
Professionele informatie over persoonlijkheidsstoornissen, diagnostiek en classificatie.
https://kenniscentrumps.nl/

PsyQ – Schizo typische persoonlijkheidsstoornis
Toegankelijke uitleg over achterdocht, sociale angst, bijzondere overtuigingen, magisch denken en excentriek gedrag.
https://www.psyq.nl/persoonlijkheidsstoornis/schizotypische-persoonlijkheidsstoornis

Thuisarts – Ik heb een persoonlijkheidsstoornis
Door artsen gecontroleerde algemene informatie over persoonlijkheidsstoornissen, dagelijks functioneren en behandeling.
https://www.thuisarts.nl/persoonlijkheids-stoornis/ik-heb-persoonlijkheids-stoornis

Thuisarts – Mijn naaste heeft een persoonlijkheidsstoornis
Informatie over de mogelijke invloed van persoonlijkheidsproblematiek op partners, familie en andere naasten.
https://www.thuisarts.nl/persoonlijkheids-stoornis/mijn-naaste-heeft-persoonlijkheids-stoornis