Mantelzorg en Overbelasting
Mantelzorg is onbetaalde hulp aan een partner, familielid, vriend, buur of andere naaste die door ziekte, ouderdom of een beperking ondersteuning nodig heeft.
Het kan gaan om hulp bij het huishouden, vervoer, administratie, persoonlijke verzorging, medicatie, begeleiding en het regelen van professionele zorg.
Mantelzorg ontstaat meestal vanuit liefde, betrokkenheid of verantwoordelijkheid en is geen gewone vrijwilligerszorg.
Mantelzorg is van grote waarde, maar kan ook zwaar worden. Uit de Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen blijkt dat het percentage mantelzorgers dat zich redelijk zwaar tot overbelast voelt, is gestegen van 14 procent in 2020 naar 22 procent in 2024.
Wanneer wordt mantelzorg te zwaar?
Overbelasting ontstaat wanneer de zorgtaken langdurig meer vragen dan iemand lichamelijk, psychisch, sociaal of praktisch kan dragen. De mantelzorger krijgt onvoldoende gelegenheid om te herstellen en heeft steeds minder ruimte voor het eigen leven.
Het risico op overbelasting neemt toe wanneer:
- De zorg langdurig en intensief is;
- De oudere steeds afhankelijker wordt;
- Dementie, gedragsverandering of nachtelijke onrust aanwezig is;
- De mantelzorger vrijwel alleen voor de zorg staat;
- Professionele ondersteuning onvoldoende beschikbaar is;
- De zorg moeilijk met werk of een eigen gezin te combineren is;
- De relatie tussen de oudere en de mantelzorger onder spanning staat;
- De mantelzorger zich schuldig voelt bij het stellen van grenzen;
- Voortdurend toezicht of bereikbaarheid wordt verwacht.
Mantelzorgers van mensen met dementie hebben relatief vaak te maken met gevoelens van overbelasting, angst en depressieve klachten.
De voortdurende verantwoordelijkheid en emotionele belasting spelen daarbij een belangrijke rol.
Signalen van overbelasting
Overbelasting ontstaat meestal geleidelijk. De mantelzorger blijft doorgaan, terwijl de eigen draagkracht steeds verder afneemt.
Mogelijke lichamelijke signalen zijn:
- Aanhoudende vermoeidheid;
- Hoofd-, buik-, nek- of rugpijn;
- Slaapproblemen;
- Duizeligheid;
- Gespannen spieren;
- Verandering van eetlust;
- Vaker ziek worden.
Psychische en emotionele signalen kunnen zijn:
- Voortdurend piekeren;
- Concentratie- of geheugenproblemen;
- Prikkelbaarheid;
- Sneller huilen of boos worden;
- Schuldgevoel;
- Somberheid;
- Angst of onrust;
- Lusteloosheid;
- Het gevoel de controle te verliezen.
Ook een voortdurend gevoel van tijdsdruk, het opgeven van sociale contacten, minder goed functioneren op het werk en nauwelijks nog tijd hebben voor ontspanning kunnen wijzen op overbelasting.
Gevolgen voor de mantelzorger
Langdurige overbelasting kan leiden tot lichamelijke klachten, psychische problemen, sociaal isolement en uitval op het werk.
De mantelzorger kan steeds minder goed herstellen en het gevoel krijgen alleen nog maar zorgverlener te zijn.
Ook de oorspronkelijke relatie kan veranderen.
Een partner wordt steeds meer verzorger, terwijl een zoon of dochter zich steeds verantwoordelijker kan gaan voelen voor een ouder. Hierdoor kunnen gelijkwaardigheid, spontaniteit en wederkerigheid verdwijnen.
Mantelzorgers kunnen tegenstrijdige gevoelens ervaren. Zij kunnen veel van hun naaste houden en tegelijkertijd verdriet, boosheid, machteloosheid of behoefte aan afstand voelen.
Deze gevoelens betekenen niet dat iemand niet meer om de ander geeft. Ze kunnen juist aangeven dat de belasting te groot is geworden.
Gevolgen voor de oudere
Overbelasting raakt niet alleen de mantelzorger. Ook de oudere kan gevolgen ervaren. Wanneer de mantelzorger uitgeput raakt, kunnen zorgmomenten minder zorgvuldig verlopen, kunnen afspraken worden vergeten of kunnen spanningen en conflicten ontstaan.
De oudere kan daarnaast merken dat de mantelzorger korter reageert, minder geduld heeft of emotioneel afstand neemt. Hierdoor kunnen gevoelens van schuld, afhankelijkheid, angst of eenzaamheid toenemen.
In ernstige situaties kan overbelasting leiden tot ontspoorde mantelzorg. De zorg wordt dan onbedoeld onveilig. Dit kan zich bijvoorbeeld uiten in schreeuwen, commanderen, hardhandig handelen, verwaarlozing of het beperken van de vrijheid van de oudere. Ontspoorde mantelzorg ontstaat vaak uit machteloosheid, uitputting en een tekort aan ondersteuning, maar moet altijd serieus worden genomen.
Waarom mantelzorgers soms te laat hulp vragen
Veel mantelzorgers zien hun hulp als vanzelfsprekend. Zij denken dat zij het moeten kunnen volhouden of vinden dat professionele hulp pas nodig is wanneer het echt niet meer gaat.
Ook schuldgevoel kan een rol spelen. De mantelzorger kan bang zijn dat de oudere zich afgewezen voelt wanneer de zorg wordt gedeeld.
Soms weigert de oudere professionele hulp, waardoor nog meer druk bij de mantelzorger terechtkomt.
Daarom is het belangrijk dat zorgverleners niet alleen vragen hoe het met de oudere gaat, maar ook hoe de mantelzorger de situatie ervaart.
Overbelasting voorkomen is beter dan pas ingrijpen wanneer iemand volledig is uitgeput.
Ondersteuning van mantelzorgers
Mantelzorgers kunnen ondersteuning krijgen in de vorm van:
- Thuiszorg of wijkverpleging;
- Huishoudelijke hulp;
- Dagbesteding voor de oudere;
- Begeleiding;
- Lotgenotencontact;
- Een mantelzorgconsulent;
- Tijdelijke opname of logeeropvang;
- Vervangende zorg;
- Respijtzorg.
Respijtzorg betekent dat iemand anders de zorg tijdelijk overneemt.
Hierdoor krijgt de mantelzorger tijd voor rust, werk, het gezin, sociale contacten of andere activiteiten. Dit kan helpen om de balans te herstellen en de mantelzorg langer vol te houden.
Gemeenten zijn vanuit de Wet maatschappelijke ondersteuning verantwoordelijk voor ondersteuning van mantelzorgers.
De mantelzorger kan hiervoor contact opnemen met het Wmo-loket, het sociale wijkteam of een lokaal steunpunt voor mantelzorg. De mogelijkheden en voorwaarden kunnen per gemeente verschillen.
Grenzen stellen is noodzakelijk
Grenzen stellen betekent niet dat de mantelzorger de oudere in de steek laat. Het betekent dat wordt onderzocht welke zorg nog verantwoord kan worden gegeven en welke taken door anderen moeten worden overgenomen.
Belangrijke vragen zijn:
- Welke zorg kan de mantelzorger werkelijk blijven geven?
- Welke taken veroorzaken de meeste belasting?
- Kan de zorg worden verdeeld met familie of professionals?
- Is er voldoende tijd voor slaap, herstel en een eigen leven?link:/Ouderenzorg-/Wanneer-thuis-wonen-niet-meer-gaat/
- Is de thuissituatie nog veilig voor beide partijen?
- Kan de mantelzorger de zorg nog geven zonder zelf ziek te worden?
Wanneer de mantelzorger structureel overbelast raakt, is uitbreiding van professionele zorg noodzakelijk.
Als thuis wonen alleen nog mogelijk is doordat één mantelzorger voortdurend beschikbaar moet zijn, is de zorgsituatie kwetsbaar en mogelijk niet langer verantwoord.
Mantelzorg kan veel betekenen voor een oudere, maar mag niet volledig afhankelijk worden van de opoffering van één persoon.
Goede ouderenzorg houdt daarom niet alleen rekening met wat de oudere nodig heeft, maar ook met wat de mantelzorger daadwerkelijk kan blijven dragen.